زبدة الهيئة

● زبدة الهيئة = سی فصل / هیئت / فارسی zobdat-ol hey'at = sī fasl نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) رساله مختصر و بسیار مشهوری است در معرفت تقویم و اصطلاح‌های به کار رفته در ستاره‌شناسی و نیک و بد روزها؛ در سی «فصل» (برخی نسخه ها سی «باب»): 1. در آنچه پیش از شروع در این علم دانستنی باشد؛ 2. هیأت اجرام عالم به اجمال؛ 3. حرکت اولی و ثانیه و دوایر که به سبب آن حادث شود؛ 4. دوایر که به حسب نسبت افلاک با بقاع زمین حادث شود؛ 5. ذکر ثوابت و اختلاف اوضاع ایشان؛ 6. هیأت افلاک آفتاب؛ 7. هیأت افلاک قمر؛ 8 عطارد؛ 9. هیأت افلاک چهار کواکب باقی از سیارات؛ 10. رجوع و استقامت کواکب؛ 11. عروض کواکب؛ 13. کیفیت زیادت و نقصان نور ماه؛ 13. هیئت خسوف ماه؛ 14. بیان اختلاف منظر ماه؛ 15. کسوف آفتاب؛ 16. مقدار زمان میان دو خسوف یا دو کسوف متوالی؛ 17. ظهور و خفاء کواکب؛ 18. هیئت سطح زمین و ذکر اقالیم؛ 19. خواص مواضع خط استوا؛ 20. خواص آفاق مایله بر وجه کلی؛ 21. خواص هر یک از بقاع آفاق مائله؛ 22. کیفیت طلوع و غروب بروج برخلاف توالی؛ 23. خواص مواضعی که آنجا دور رحوی بود و بیان نکته‌ای چند از این علم؛ 24. هیئت صبح وشفق؛ 25. مطالع بروج در آفاق؛ 26. مقدار شبانه روز و تعدیل الایام؛ 27. قسمت شب و روز به ساعات؛ 28. مقادیر ماه و سال به نزدیک هر قوم؛ 29. استخراج خط نصف النهار و سمت قبله و اوقات نماز؛ 30. منازل قمر و طلوع و سقوط آن. نصیرالدین علی بن محمد کاشی حلی (-755ق) این کتاب را به عربی درآورده، و این ترجمه را کمال الدین عبدالرحمان فرزند محمد عتایقی حلی به نام «الشهدة فی شرح معرب الزبدة» گزارشی به عربی کرده است. این تعریب و شرح جز آنچه در الذریعه گزارش شده دیده نشد. [این رساله غیر از رساله «سی فصل» معروف خواجه نصیر است که با عنوان «مختصر در معرفت تقویم» خواهد آمد] آغاز: بعد از سپاس و ستایش آفریدگار جل جلاله و درود خاتم انبیاء محمد مصطفی (ص) بر اهل بیت و یاران او باد. چنین گوید محرر (مؤلف) این مقاله و مسود (مصنف) این رساله که در بعضی سفرها جماعتی متعلمان که بمثابت فرزندان بودند، بل عزیز تر، استفاده علم هیأت و استکشاف احوال فلک و اجرام و معرفت اوضاع و حرکات کواکب میل نمودند. و آن را زبدة الهیئة نام نهاد و بنای آن بر سی فصل نهاد انجام: و این قدر در مختصر کفایت بود از علم هیئت و در معرفت اجرام و ابعاد کواکب مختصری دیگر ساخته شود بتوفیق الله تعالی، بس اینجا سخن قطع کنیم و الله اعلم بالصواب و اليه المرجع و المآب. چاپ: مشار فارسی، ج3، صص3136-3137؛ ایران، تهران، کارخانه حاجی احمد آقا مؤید العلماء و حاجی علی آقا فرزندان حاجی ابراهیم کتابفروش، 1316ق، سنگی، خشتی، 42ص؛ متن فارسی به سال 1321 ق در تهران به چاپ رسیده است؛ ایران، تبریز، 1301ق، سنگی، خشتی، 42ص (صص106-147)؛ 1311ق؛ 1279ق [دنا 1230/5-1232 (48 نسخه) [در دنا نسخه‌هایش با برخی نسخه‌های رساله «مختصر در معرفت تقویم = سی فصل» آمیخته شده؛ نسخه‌های منزوی 298/1؛ الذریعة 106/4 و 35/12؛ کشف الظنون 953/2؛ مدرس رضوی 390؛ مشار فارسی 2760/2؛ مکتبة امیرالمؤمنین 421/2؛ فهرستواره منزوی 2971/4-2977] شرح و حواشی: 1- تحفة الاحباب؛ تبریزی، میر اویس بن امیر جان (-10) 2- شرح سی فصل (2 عنوان)