زبدة الفواید

● زبدة الفواید = فرهنگ شیرخانی = فرهنگ بشیر خانی / لغت / فارسی zobdat-ol favāyed = farhange šīrxānī = farhang-e bašīr xānī بشیرخان، ق 11 قمری bašīr-xān (- 17c) تاریخ تألیف: 955ق زبدة الفواید معروف به فرهنگ شیرخانی [شیرخانی در کتاب فرهنگ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان (ص75) است، ولی در فهرست سپهسالار (ص209-211) فرهنگ بشیرخانی ضبط شده است، نیز رک: نسخه‌های منزوی (1928/3و 1931)] تألیف شیرخان سور افغانی متوطن هندوستان که در آن لغات فارسی و رومی و تازی و ترکی را گردآورده است. حرف اول را باب و حرف آخر را فصل قرار داد (باب الالف فصل الالف: استفتا) و شواهد منظوم فارسی بر آن افزوده است. در دیباچه آورده است که: «فقیر کتابی دیگر نوشته که او را فواید الصنایع نام نهاده. آنچه که از حروف تازی و فارسی در شعر می‌آید و نسبت‌های هر یک جانوران و کواکب و نباتات که درک آن شاعر را واجب است و عروض و قافیه و معما و اصطلاحات و صنایع و آنچه لواحق شعر است از کلی و جزوی در وی ثبت نموده چرا که گنجایش در این مختصر نبود، و اگر کسی خواهد آنجا طلب نماید و این مختصر را در سنه خمس و خمسین و تسعمائه بود که به اتمام رسانید، اما اکثر لغات مشهوره نیز مع اختلاف معانی و اعراب ذکر کرده ... و نام این مجموعه زبدة الفواید نهاده شد عرف شیرخانی ... الخ». با این وصف در فهرست بادلین (اکسفورد) مسطور است که فرهنگ شیرخانی تلخیص زبدة الفواید است که آن نیز به نوبه خود تلخیص فواید الصنایع بوده، نسخه‌های این کتاب در لندن، برلین، انجمن آسیایی بنگال، کلکته، مدرسه سپهسالار موجودست. فاضل گرامی آقای ابن یوسف شیرازی درباره ارزش لغوی این کتاب در فهرست سپهسالار (ص211) مرقوم داشته‌اند: «... و ازنقل لغات و جمل بسیار واضح بدست می‌آید که مؤلف آن چون نگارنده از علم و دانش بهره ای نداشته» و شواهدی از بیسوادی مؤلف ذکر کرده‌اند. (گلچین معانی) آغاز: بسمله، حمد بی غایت و ثنای بی نهایت مرخالقی راکه جزو طبیعت انسانی ... الخ [دنا 1226/5؛ الذریعه 193/16؛ نسخه‌های منزوی 1931]