زبدة التواریخ

● زبدة التواریخ = تاریخ سیاقی / تاریخ جهان / فارسی zobdat-ot tavārīx = tārīx-e sīyāqī مستوفی، محمد محسن بن محمد کریم، ق12 قمری mostowfī, mohammad mohsen ebn-e mohammad karīm (- 18c) به دستور: رضا قلی میرزا پسر نادرشاه افشار تاریخ تألیف: 1154ق؛ تاریخ مختصر عمومی است به طریق سیاق، که وقایع تا سال 1148 را که نادر در چول مغان جلوس کرده است ثبت نموده است. در مقدمه می‌نویسد که: «در عهد دولت پادشاه جم جاه ... تاج بخش ممالک هندوستان و ترکستان ... پادشاه ممالک ایران، ظل سبحان نادر دوران ... از اتفاقات روزگار، چون ایام بهار، این ذره بی مقدار ... ابن محمد کریم ... محمد محسن مستوفی سرکار فیض آثار، که از ابتدای طلوع آفتاب عالمتاب این دولت پایدار، در خدمت با رفعت ... شاهزاده کامگار و والاتبار رضا قلی میرزا ... مقرر فرمودند که این بنده خاکسار تاریخی به‌عنوان اجمال و اختصار خالی از زواید و اغلاق به طریق ضابطه رقوم و سیاق به طی تحریر و قلم تقریر درآورد که مشتمل باشد بر خلاصه احوال انبیا و اوصیا و پادشاهان و سلاطین و آغاز و انجام دولت و ایام عمر و مدت زمان سلطنت و فرمانروایی هریک و آثار و اختراعات و بناهایی که از ایشان در صفحه روزگار مانده و حسب و نسب ایشان را از حضرت خیر البشر آدم الی یومنا هذا که در هنگام رجوع و احتیاج محتاج به تحصیل و مطالعه کتب تواریخ نبوده به سهولت و آسانی بدون تصدیع و سرگردانی نسب و حسب و احوال و افعال هر یک به محض رجوع و ملاحظه ازین مختصر معلوم خواهد شد». در اواخر این تاریخ داستان بلوهر و بیوذاسف ترجمه ملا محمد باقر مجلسی را از عین الحیوة نقل کرده و به دنبال آن افسانه‌ها و اساطیری به قلم آورده است. یکی از مآخذ مهم مؤلف تاریخ عالم آرای میرزا علی اکبر منشی است. چنان‌که در ذکر همایون پادشاه می‌نویسد: «مجملی از احوال او و خروج شیرخان افغان و آمدن همایون به ایران و کیفیت سلوک و برخورد و تدارک نواب شاه طهماسب و روانه نمودن به هندوستان موافق تاریخ عالم آرایی که میرزا علی اکبر منشی که نواب شاه طهماسب همراه همایون کرده بود و واقعه‌نویس همایون بوده نوشته می‌شود. (گلچین معانی) همچنین تحریری به اسلوب ساده و به روش غیر سیاقی موسوم به «زبده نادری» از این اثر موجود است که آن را شهاب الدین علی علوی حسینی وزیر، به فرمان «السلطان نادر میرزا»، در دو «مقصد» و یک «خاتمه» تدوین کرده است. فرمان مخدوم وی در این راستا به این شرح است که «زبدة التواریخ مزبور (اثر میرزا محمد محسن مستوفی) را به قاعده و قانون مرغوب و ترکیب و نظم و اسلوب مطلوب، خالی از تکلف و اغراق عبارات و عاری از تصنع اغلاق و استعارات» درآورد. آغاز: زبدة التواریخ در کیفیت انساب و احوال انبیا و اوصیا و پادشاهان و سلاطین زمان از حضرت خیر البشر آدم (ع) الی یومنا هذا آنکه بعد از حمد و سپاس بیقیاس خداوندی که ضابطه قبض و بسط جزو کل دفتر خانه ایجاد عالم علوی و سفلی ... انجام: بسبب محاصره قحط شده که این بی بضاعت خود در اصفهان بود. بعد از نه ماه که محمود داخل شهر شده و مرده و کشتهای ... را شماره و سیاهه آن را بنظر محمود رسانیده اند. آنچه در ابتدا که مردم را حالتی بود و اموات خود را دفن می‌نموده‌اند و در دهات و قلعه ها و عرض راه ها برطرف شده که بعلم ...: هفتصد هزار نفر یعنی سه کرور صد سیزده هزار نفر باشد. چاپ: به کوشش بهروز گودرزی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1375ش. [دنا 1215/5؛ فهرستواره منزوی 627/1] شرح و حواشی: 1- زبده نادری؛ علوی حسینی، شهاب الدین علی (-12)