الزاجرة للصغار عن معارضة الكبار

● الزاجرة للصغار عن معارضة الكبار / اخلاق / عربی az-zājirat-u li-ṣ-ṣiġār ‘an mu‘āraḍat-il kibār ؟ زمخشری، محمود بن عمر، 467 - 538 قمری zamaxšarī, maḥmūd ebn-e ‘omar (1075 - 1144) تاریخ تألیف: 510 تا 512ق با بررسی در آثار او نامی از این رساله دیده نمی‌شود و تنها یاقوت حموی در کتاب «ارشاد الاریب» از رساله‌ای با نام «الرسالة الناصحة» یاد می‌کند که آن را در بخش میراث گمشده او آورده‌اند و با توجه به محتوای این رساله احتمالاً نام «الناصحة» تلخیصی باشد از نام طولانی این رساله، جز آن که با توجه به مضامین عالی و دقت در متن رساله و اشعار سروده شده در آن که شبیه سبک نگارش و نظم زمخشری است می‌توان نسبت آن به زمخشری را درست دانست. این رساله را زمخشری در سال‌های 510 تا 512 و پس از مرگ استاد خود محمود بن جریر طبی اصفهانی که تأثیری شگرف بر او داشته است و در هنگامه‌ای عصبی و ناامید از کامیابی خود و خشمگین از وضعیت زمانه قلمی کرده است. او در بخشی از آن خود را بزرگی می‌پندارد که همه ملزمند در برابر عظمت علمی و قدرت ادبی او تعظیم کنند و با خشمی وصف‌ناپذیر عالم‌نمایان خردی (= صغار) را که در برابر او قد علم کرده و جرأت اظهار نظر در برابر او یافته‌اند، به سخره گرفته و با پاسخ‌های خود شخصیت آنها را خرد می‌کند. دقت در متن مناظرات و پاسخ‌های او، نشان از این حقیقت دارد که او در تلاش برای یافتن کامیابی‌های دنیوی با شکست روبه‌رو شده و تواضع را به کناری نهاده و تازیانه نقد خویش را بر روی تمام آنهایی که در برابر داشته به سختی فرود آورده است. بخشی دیگر از آن به گزارش رفتار بزرگان و دانشوران بالاخص امیران و شاهزادگان که به فضل شهره بوده‌اند، اختصاص یافته که در برابر زمخشری سر تعظیم فرود آورده و به مدح او پرداخته‌اند. یکی از نکات مهم در این رساله آن است که او از آشنایی خود با عمر خیام و مناظره با او یاد می‌کند که چگونه او را به اشتباه خود و عظمت زمخشری واداشته است و جالب آنکه در این روایت از خیام با عنوان «حکیم الدنیا و فیلسوفها، الشیخ، الامام الخیامی» یاد کرده و نه شاعری رباعی‌سرا و دهری مسلک. او در پایان رساله یکصد بیت شعر در مدح خود و ذم و نکوهش دنیا و ناپایداری آن آورده که در نهایت صلابت متن و استقامت معانی و زیبایی است. آغاز: أخدم المجلس السامى الفخرى المجدى التقى أدام الله سموه بالثناء المستطاب فائحة و الدعاء المستجاب صالحة و اواظب علی ترتیل آیات معالیه و روایة احادیث مساعیه ... ان علماء الملة الحنیفیة فی اسلامهم و حکماء بنی یونان فی ایامهم قد مخضوا خصال الخیر المتواصفة ... انجام: فهم الالی عضّوا اذا لاذاهم رضوا ×× و هم الالی مکروا اذا لم ینکروا. والحمد لله وحده لا شریک له و الصلوة علی نبیه محمد و آله. چاپ: میراث اسلامی ایران، دفتر چهارم، به کوشش محمد رضا انصاری قمی، ص 630- 652 [دنا 1141/5]