ریاض الفتیان

● ریاض الفتیان = شرح نصاب / لغت / عربی به فارسی rīyāz-ol-fetyān = š.-e nesāb ابن حسام هروی، نظام الدین بن کمال الدین، ق9 قمری ebn-e hosām-e heravī, nezām-od-dīn ebn-e kamāl-od-dīn (- 15c) وابسته به: نصاب الصبیان؛ ابونصر فراهی، مسعود بن ابی بکر (- 640) شرحی است بر کتاب «نصاب الصبیان» ابونصر فراهی و از کهن‌ترین شرح‌های نصاب است و تحت عنوان «قوله»؛ ابتدا یک بیت را آورده سپس آن را گزارش می‌نماید. نصاب مشتمل بر ده نوع علم است، 1. لغت، 2. شعر، 3. کیمیا، 4. معرفت انساب، 5. علم قرآن، 6. طب، 7. نجوم، 8. حساب، 9. نحو، 10. ادوات، و محتوی حل مشکلات جمیع معانی هر لغت و تقطیع آن است. شارح می‌گوید: چون شیخ پیش‌تر تقطیع هر قطعه و نام آن بحر را ذکر نکرده بود، شروع به نوشتن شرح نمودم. استاد علینقی منزوی درباره زمان تألیف این کتاب می‌نویسد: «گر چه مؤلف در دیباچه نام جد خود ابن حسام شاعر (-737ق) را طوری آورده که خواننده گمان می‌کند زنده بوده، و یا به دستور او این شرح نگاشته شده است، ولیکن با دقت در می‌یابد که نام جد را فقط برای معرفی خویش آورده است و تاریخ شروع تألیف پیش از 737 ثابت نمی‌شود. بلکه در آخر کتاب در نسخه آقای محیط طباطبایی، تاریخ تألیف آشکارا سال هفتصد و نود آمده است. و لیکن پدرم [آقا بزرگ تهرانی] نسخه‌ای نزد شیخ عباس قمی نشان داده‌اند که در 785ق نوشته شده است». مؤلف پسر کمال الدین بن جمال الدین ابن حسام است که عوامل منظوم را در قرن 8 برای معزالدین حسین (732-771ق) سروده بود. در بیشتر نسخه‌ها نام کتاب ریاض الفتیان دانسته شده است. اما بعضی نسخه‌ها مانند شماره 2393 مرعشی (مورخ غره ربیع الثانی 1027ق) و نسخه محیط طباطبایی (مورخ 18 محرم 1268ق) آن را با نام «النسخة الالهیة» خوانده‌اند. آغاز: بسمله. سپاس بی قیاس مر قادری را که آسایش حیات اناس بر علم و معرفت نهاد ... بعد بدانکه نصاب صبیان بس پسندیده ومرغوب وپرفایده بود ومشکل ودانستن این کتاب موقوف بود انجام: بالعين المهملة وبالقاف فعليه بمعنى الفاعل من العلوق من باب علم آویختن وعلیقه توبره است وخر که برای کار فرستند. والله تعالى اعلم واحكم چاپ: ایران، سنگی، 1293ق، وزیری (در هامش)؛ 1310ق؛ 1263ق، رقعی؛ دارالسلطنه تبریز، سنگی، 1308ق، خشتی (1+61+2صص) در هامش و متن؛ 1323ق، خشتی، 56ص [الذريعة 333/11 و 105/14؛ کشف الظنون 1954/2؛ نسخه‌های منزوی 1986/3؛ فرهنگنامه‌های عربی به فارسی 156 - 160؛ دنا 1104/5-1105 (33 نسخه)]