ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

● ریاض العلماء و حیاض الفضلاء / رجال، تراجم / عربی rīyāḍ-ul ‘ulamā’ wa ḥiyāḍ-ul fuḍalā’ افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130 ؟ قمری afandī, ‘abd-ol-lāh ebn-e ‘īsā beyg (1656 - 1718) در حالات علماء پس از غیبت کبری، بترتیب حروف در دو بخش جداگانه: 1. حالات علمای شیعه؛ 2. حالات علمای اهل سنت. پایه مطالب این کتاب بیشتر بر تحقیقات مؤلف گذاشته شده و یادداشت‌هایی است که در سفرهای بسیار و مطالعه در کتاب‌ها گرد آورده شده است. هر بخش از این کتاب در پنج جلد است و مجموعاً ده جلد می‌شود ولی متأسفانه جز پنج جلد در دست نیست، سه جلد از خاصه و دو جلد از عامه. او به شیعه‌تراشی قاضی نورالله و دیگران خرده گرفته، می‌گوید بایستی واقع‌بین باشیم و لذا من کتاب خود را مانند خلاصه علامه در دو بخش ساختم. در آن از دانشمندان اسلامی تا زمان خود یاد کرده و در حدود سال 1119ق بدان می‌پرداخته است و می‌گویند که او آن را میان سال 1107ق و 1130ق نوشته است. این کتاب که از بهترین یادگارهای روزگار صفوی است در ده جلد بزرگ بوده است. نسخه اصل پاکنویس نشده، که در آن افندی در بسیار از جاها سفید گذارده و می‌خواسته آن را کامل سازد نزد حاج میرزا سیدکاظم سپاهانی (درگذشته 1311 ق) بوده است و او آنها را از اصفهان به نجف برده بود و در میان راه پنج جلد آن از میان رفت و پنج جلد ماند و حاجی میرزا حسین نوری از این پنج جلد نسخه برداشت در دو مجلد و نسخه‌های دیگر مانند: نسخه میرزا آغا بزرگ تهرانی نگارنده الذریعه (از حرف ح تا ع) و نسخه سید شهاب الدین مرعشی و نسخه شماره 993 دانشگاه و دو جلد کتابخانه ملک از روی نسخه نوری است که از حرف ح تا ل و از حرف ن تا ی شیعی و از حرف الف تا ج و حرف ن تا یاء سنی می‌باشد. فهرست مجلدات این کتاب: مجلد یکم شیعی (الف-ج) از میان رفته؛ مجلد دوم شیعی (ح - ط)؛ مجلد سوم شیعی (ع-ل)؛ مجلد چهارم شیعی (م) از میان رفته؛ مجلد پنجم شیعی (ن-ی) باخاتمه‌ای در ده فایده؛ مجلد ششم سنی (الف-میانه ج)؛ مجلد هفتم سنی از میان رفته؛ مجلد هشتم سنی از میان رفته؛ مجلد نهم سنی از میان رفته؛ مجلد دهم سنی (ن-ی و کنی و القاب). چاپ: قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، 1401ق، 7ج؛ بخش شیعی این اثر توسط کتابخانه مرعشی در شش مجلد به انضمام رساله «زهر الرياض في ترجمة صاحب الریاض» به قلم ایه الله مرعشی نجفی در سال 1401ق طبع گردید. [روضات ص 372ج1ـ فیض قدسی ص 4 و 10 و 15؛ مستدرک 370/3 و 371؛ کنی و القاب 41/2؛ هدية الاحباب بنام صاحب ریاض العلماء؛ فوائد رضویه ص 253؛ ریحانة الادب 97/1؛ کشف الحجب ص 300؛ الذریعه 331/11؛ مصفی المقال ص 240؛ نسخه‌های منزوی 587/2؛ یادداشت‌های قزوینی 42/5؛ دنا 1103/5-1104 (20 نسخه)]