الاختصاص

● الاختصاص / حدیث / عربی al-ixtiṣāṣ مفید، محمد بن محمد، 336 - 413 قمری mofīd, mohammad ebn-e mohammad (948 - 1023) این کتاب از کتب معتبره حدیث شیعه است. در باب مؤلف آن احتمالاتی است: 1. ابوعلی احمد بن حسین یا (حسن) بن احمد بن عمران از مشایخ امامیه در قرن چهارم هجری معاصر شیخ صدوق؛ 2. ابومحمد جعفر بن حسین (یا حسن) بن علی بن شهریار مؤمن قمی (متوفی 340 در کوفه) که نامش در اسانید کتاب در مواضع متعدد ذکر شده است، ولی در شمار تألیفاتش کتابی به این نام ضبط نشده است؛ 3. شیخ مفید چنانکه در خاتمه «وسائل الشیعه» بدان تصریح شده است. ارباب رجال متقدم مانند شیخ طوسی و شیخ نجاشی کتابی به این نام برای شیخ مفید ضبط نکرده‌اند. مستفاد از دیباچه کتاب، این است که اصل کتاب «اختصاص»، تألیف ابوعلی احمد بن حسین مذکور است و شیخ مفید آن را ملخص و مختصر نموده است و ظاهراً چنانکه در «الذریعة» (1: 358-360) هم آمده، شیخ مفید مختصر و منتخب کتاب مذکور را در کتاب «عیون» و «محاسن» به عنوان جزء اول درج نموده و مجموع کتاب «عیون و محاسن» که ملتقط و منتخب از کتب متعدده است، به نام جزء اولش معروف گشته و تسمیه کل به اسم جزء شده است. علامه مجلسی این کتاب را از مدارک «بحار الانوار» قرار داده و رمز آن را «ختص» گذاشته و آن را چنین توصیف و تعریف نموده است: «و اما کتاب الاختصاص فهو كتاب لطيف مشتمل علی احوال اصحاب النبی (ص) و الائمة (ع) و فيه اخبار غريبة و نقلته من نسخة عتیقة و کان مكتوباً على عنوانه كتاب مستخرج من كتاب الاختصاص تصنیف ابی علی احمد بن الحسين بن احمد بن عمران (ره) لكن كان بعد الخطبة هكذا قال: محمد بن محمد بن نعمان حدثنی ابوغالب احمد بن محمد الزراری و جعفر بن محمد بن قولویه الى آخر السند و كذا الى آخر الكتاب يبتدئ من مشایخ الشیخ المفيد فالظاهر انه من مؤلفات المفيد». کتاب مجموعه‌ای است مشتمل بر خطب و رسایل و فضایل و مناقب و حکم و آداب و محاسن و احوال صحابه پیغمبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع). عناوین عمده آن این است: 1. حدیث شرطة الخميس؛ 2. ارکان اربعه؛ 3. حدیث موسی بن جعفر (ع) با هارون؛ 4. فضایل و احوال روات؛ 5. حدیث مباهله؛ 6. وصایای نبی اکرم به علی (ع)؛ 7. حدیث منطق برخی از حیوانات؛ 8. مسوخ و سبب مسخ؛ 9. محنت‌های علی (ع) در عصر پیامبر و بعد از آن حضرت؛ 10. فضایل علی (ع) به نقل از کتاب ابن دأب؛ 11. حدیث فدک؛ 12. آشنایی ائمه اطهار به همه زبان‌های دنیا و حیوانات؛ 13. مواعظ لقمان؛ 14. صفت بهشت و دوزخ؛ 15. سؤالات یهودی از علی (ع) و پاسخ‌های آن بزرگوار؛ 16. مناظره ابوحنیفه با امام صادق (ع)؛ 17. قصیده فرزدق و مطالب دیگر. آغاز: بسمله. الحمدلله الذی لاتدرکه الشواهد و لاتراه النواظر و لاتحجبه السواتر الذى على بكل مكرمة و بان بكل فضيلة ... هذا كتاب ألفته و صنفته و العجب فی جمعه و اسباغه و اقحمته فنوناً من الأحاديث و عيوناً من الأخبار و محاسن من الآثار و الحكايات فی معان كثيرة من مدح الرجال و فضلهم و اقدار العلماء و مراتبهم وفقهم قال محمد بن محمد بن النعمان حدثنی أبوغالب احمد بن محمد الرازی و جعفر بن محمد بن قولویه عن محمد بن يعقوب ... عن ابن عايشة البصرى رفعه ان اميرالمؤمنين صلوات الله عليه قال فی بعض خطبه ايها الناس اعلموا انه ليس بعاقل من انزعج من قول الزور فيه. انجام: و من كان عمل يقرب من النار انه غفور رحيم (جواد كريم) ... و الموت خير من اخاء لئيم. وافق الفراغ من تسويد مختصر كتاب الاختصاص لأبى علی احمد بن الحسين بن أحمد بن عمران رضی الله عنهم أجمعين. چاپ: نجف، با مقدمه سید محمد مهدی خرسان، 1390. تهران مكتبة صدوق، 1379ق. قم جامعه مدرسین. بیروت موسسه اعلمی 1402ق. [رجال نجاشی، ص 89؛ تنقیح المقال 214/1؛ اعیان الشیعه 58/9؛ دنا 1: 417 (4 نسخه)] شرح و حواشی: 1- الاختصاص (منتخب) 2- الاختصاص (ترجمه)