آداب القمار

● آداب القمار = قمارنامه = قمارخانه / متفرقه / فارسی ādāb-ol qomār = qomār-nāme = qomār-xāne قاجار، محمد امین میرزا، 1234-1309 ق qājār, mohammad amīn mīrzā (1818-19C) اهداء به: ناصر الدین شاه (1264-1313ق) تدوین رساله از شاه زاده محمد امین میرزای قاجار (پسر فتح علی شاه قاجار)، که برای پسر خود ساخته و در آن به او با عبارت‌های «بدان ای پسر، بدان ای فرزند، بر تو باد ای فرزند» خطاب کرده است. آن را در 1 «منصوبه» و 9 «لعب» و هر لعب در 3 «بساط»، جمعا بیست و هفت «بساط» و 1 «نیرنگ» ساخته است که دارای حکایاتی شیرین و اشعاری از خود او در بیان انواع بازی‌ها و قمار و مخترع هر فن و استادان آن و مفت‌بری‌های متقامرین است. در پایان دیباچه گوید: «در این قمارخانه هر آنکس که بنگریست ×× آگه شود که رسم فنون قمار چیست / با هیچکس مباز قمار ای پسر بمفت ×× بشناس از نخست که مرد قمار کیست» مؤلف می‌گوید چون در خردی پدر را از دست دادم و سر گرمی و تعلیم دهنده اخلاق عالیه نداشتم لذا بر آن شدم که قمار بیاموزم و از انواع آن اطلاع و بهره گیرم پس، از دوستی استاد این فن را خواستم. او تنی چند را بمن شناساند - نویسنده نام یکایک آنها را می‌آورد - من از این گروه حسینقلی خان زاد را اختیار کردم و در خدمتش نرد قمار باختم و فنون قمار را آموختم که حاصل آن این کتاب شد. فهرست آن چنین است: منصوبه در آداب کلیه قمار باختن و بیان مقاماتی که در آنها از قمار احتراز باید کرد و شناختن اشخاصی چند که قمار با آنها نشاید کرد؛ لعب 1. در پیدا شدن شطرنج و واضع و آداب و شرایط کلیه آن و اقسام شطرنج‌ها؛ 2. در آداب نرد باختن و واضع و قاعده کلیه این بازی و مقامرین است و حیله‌هایی که در بازی نرد کرده‌اند؛ 3. در آداب اسناس بازی و واضع آن و حیله و مفت‌بری‌ها و اشخاصی که در این قمار هنر کامل دارند؛ 4. در آداب گنجفه‌بازی و بازی‌هایی که با گنجفه الان معمول است و اشخاص مفت‌بر گنجفه‌باز و حالات ایشان؛ 5. در آداب بیجاربازی و طریقه آن و اشخاصی که به بیجار طالب و راغب هستند؛ 6. در پیدا شدن دوزبازی و واضع آن؛ 7. در آداب کلیه قاپ‌بازی و واضع آن و اشخاصی که قاپ بازند و کلمات مضحک آنها و غذاهایی که مخصوص ایشان است؛ 8. در بازی به معنی مغل افغان که به مغل بتان معروف و چنگ نادر مشهور است؛ 9. در اقسام بازی‌های متفرقه و بازی که با پول سیاه می‌کنند و اشخاصی که مایل این بازی هستند و تخم‌بازی و لیل‌بازی و فنجان‌بازی؛ نیرنگ: در افعال شنیعه وگفتار قبیحه قماربازان. از قرار معلوم محمد امین میرزا این رساله را به دستیاری ضیاء الدین حاج میرزا محمد ابراهیم مشتری شیرازی طوسی (1264-1305) تألیف کرده است از این رو در بعضی از نسخه‌ها مؤلف میرازی مشتری دانسته شده است. آغاز: بسم الله الرحمن الرحیم ×× داد نخست است ز نرد قدیم / ای نقش جهان ز صنع تو گشته پدید ×× در حکم تو کعبتین ماه و خورشید ... ستایشی که پاک بازان منصوبه نرد بندگی را شاید و نیایشی که یکه تازان رقعه شطرنج پرستندگی را باید حمد و ثنای منصوبه پرداز نرد وجود و رقعه ساز شطرنج موجود است ... و بعد طرازنده این رقعه نرد مروت و فرازنده بقعه قمار خانه فتوت بنده کمین شهریار محمد امین قاجار دراندرز نصیحت فرزند دلبند خود چنین گوید ای فرزند سعادتمند در آغاز جوانی چنانکه بیشتر کس را افتد و دانی مرا پدر تا جور سایه از سر برگرفت و از جای فانی بسرای جاودانی برفت ... انجام: بندگان را نیز مترصد بودن باید تا آنکه نظام عیش را سببی دیگر از اسباب زاید یا مالک ازمنه امور پس از آنکه سد این باب فرمود فتح دیگر باب فرماید اگر قهرمان حکمش سد باب حرامی نمود فتح باب حلالی نیز خواهد فرمود انشاء الله انه قادر علی ذلک تمت الکتاب. [دنا 45/1 (به نام محمد امین قاجار و مشتری خراسانی که یک رساله است)؛ منزوی 1709/2]