روضة الواعظین و تبصرة المتعظین

● روضة الواعظین و تبصرة المتعظین / حدیث، تاریخ معصومین / عربی rawḍat-ul wā‘iẓīn wa tabṣirat-ul mutta‘iẓīn فتال نیشابوری، محمد بن حسن، - 508 قمری fetāl-e neyšābūrī, mohammad ebn-e hasan (- 1115) مجلسی در بحار (5: 1 و 12) از این روضة الواعظین یاد کرده و گفته است که از فتال است و به خطا آن را از مفید پنداشته‌اند، چنان‌که قمی و ساروی و حلی هم گفته‌اند. از نوشته قمی گویا برمی‌آید که دو تن هستند ولی از سخن ساروی برمی‌آید که همان فتال شهید، نگارنده تفسیر و روضه هر دو است. آنچه در رجال ابن داود آمده که در رجال شیخ از او یاد شده درست نیست چه او پس از شیخ می‌زیسته است. این روضه او در میان شیعیان شهرت داشته است؛ در وجیزه مجلسی (ص 162) دارد: «محمد بن احمد بن علی الفتال النیسابوری (ح) - مؤلف روضة الواعظین - منه ره (حاشیه)». باری فتال در «مجلس فی العجائب التی تدل علی عظمة الله» در بیان معنی حجب و در «مجلس فی ذکر وفات النبی» از خود چنین یاد نمود: «قال ابن الفارسی». او در این کتاب از مسئله‌های کلامی (خدا و پیامبر و پیشوا) و اخلاقی و دینی (عبادات و ادعیه) و از سرگذشت پاکان (چهارده معصوم) و از سنن کاوش نمود. احتمالاً در بحار مجلسی از ترتیب همین کتاب پیروی شده است. نخست آیه‌های قرآن سپس اخبار در هر مسئله‌ای آمده و گاهی اشعار هم در آن دیده می‌شود. در دیباچه دارد که در جوانی از من درباره اصول و فروع دین پرسش‌ها کردند و من هم پاسخ داده‌ام. از من خواستند که در پارسایی و نیک رفتاری و اندرز و پند سخن برانم. من به کتاب‌های یاران نگریستم و دیدم که چنین کتابی ننوشتند مگر چیزهایی پراکنده که از آنان دیده می‌شود. پس خواستم از قرآن و اخبار پیامبران و امامان گرد آورم و در باب‌ها و مجلس‌های مرتب بگذارم و از آن کتابی بسازم که مانند نوشته‌های گذشتگان پراکنده نباشد. پس رنج‌ها بردم و این کتاب بپرداختم و نخستین بار است که چنین کتابی می‌نگارم و کسی پیش از من چنین نکرده است. در آغاز هر مجلسی سخنان خدا و پیامبر را می‌آورم و اسناد را یاد نمی‌کنم چه اگر آن خبرها شایع باشند یاد کردن سند بیهوده است. اگر هم خبری حشوی و اختلاطی در آن دیده‌اید به آن بنگرید و بیاندیشید تا شاید مانند قرآن متشابه باشد چه سخنان پیامبر و پیشوایان از آن برتر نخواهد بود پس آنها را تأویل کنید و از دانایان بپرسید تا مبادا مانند حشویان و نادانان بگویید که میان سخن خدا و پیامبر و پیشوایان ناسازگاری هست. پیداست که فتال در اینجا با امالی و عرض المجالس قمی و طوسی و مرتضی که مطلب‌هایی پراکنده از هر گونه در آنها آمده می‌نگرد و می‌خواهد نخستین بار با ترتیب، کتاب دارای آیات و اخبار بنویسد. فتال در پایان می‌گوید که خبرهای بسیاری هست که آشکار آنها حشو و دروغ است و باید در آنها نگریست و آنها را روی اصول و عقل تأویل نمود و من چنین خبرها را نیاورده‌ام مگر اینکه آنها را از پیش شناخته باشی و معنای آنها را هم یاد نکرده‌ام تا کتاب به درازا نیانجامد. پس مپندارید که من حشوی و مخلط هستم بلکه من مردی محقق می‌باشم. (دانش پژوه) این کتاب در دو جزء مشتمل بر چند مجلس درباره تعریف و فضیلت عقل و علم و معرفت حضرت باری، نبوت نبی اکرم صلوات الله علیه وآله، امامت ائمه اطهار علیهم السلام، فضایل اولاد ایشان و ... ایام و شهور مقدسه و مواعظ و جهان پس از مرگ است. آغاز: الحمدلله استتماما لنعمته و استسلاما لربوبیته و استعصاما من معصیته و صلی الله علی محمد خیرته من بریته ... اما بعد فانی کنت فی عنوان شبابی ... انجام: لکن لم اذکر معناه لئلا یطول به الکتاب فینبغی ان لایعتقد احدانی کنت حشویا و مخلطا فانی رجل محقق و الحمدلله رب العالمین تمت الکتاب. چاپ: در دو جلد چاپ شده است؛ تبریز، سنگی، 1303، وزیری بزرگ، 412+3صص [الذریعة 305/11؛ ریحانة الادب 188/3؛ مكتبة امیرالمؤمنین 616/2؛ دنا 1176/5 - 1077 (34 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حلية الموحدين = ترجمه روضة الواعظين؛ زواره ای، علی بن حسن (-10) 2- روضة الواعظين (ترجمه)