روضة المنجمین

● روضة المنجمین / هیأت / فارسی rawzat-ol-monajjemīn رازی، شهمردان بن ابی الخیر، ق5 قمری rāzī, šahmardān ebn-e ab-el-xayr (- 11c) اهدا به: حکیم علی بن ابراهیم کرمانی تاریخ تألیف: 446ق مؤلف از مشاهیر علما و بارعین علم نجوم در قرن پنجم و از معاصرین حکیم عمر خیام و ابوحاتم مظفر اسفزاری است که آن را به فارسی بسیار دلنشینی به اشارت حکیم علی بن ابراهیم کرمانی در چهارده «مقاله» ساخته است: 1. حساب اهل هند، ده باب؛ 2. معرفت تقویم و اختیارات، ده باب؛ 3. اعیاد ملل و تواریخ، پنج فصل؛ 4. مدخل در علم نجوم، هفت باب؛ 5. مسایل علل و اسباب، بیست مسئله؛ 6. معرفت اصطرلاب، هفده باب؛ 7. اختیارات، سیزده باب؛ 8. ضمیر و خبی؛ 9. زیج و تقویم، پانزده باب؛ 10. احکام سنین عالم، چهارده باب؛ 11. اعمال موالید و تحاویل سنین، و آن سه نوعست؛ 12. نمودارات، پنج نمودار؛ 13. احکام موالید، بیست باب؛ 14. احکام سنن موالید، پانزده باب. در آن از کتاب تفهیم ابوریحان و از ابوالقاسم منجم، مجمل الاصول کوشیار، کتاب قصرانی، نسوی، ابومعشر احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی، قرانات بازیار و زیج بتانی یاد می‌کند. وی برخی از مؤلفات استادان و پیشینیان را گاه با ترجمه و تلخیص (مانند کتاب صورالکواکب صوفی در کواکب ثابته و رساله ابو معشر بلخی و سجزی در تحویل سنین عالم و مقالت دوم مجمل الاصول کوشیار در احکام سال‌ها و نیز زیج کوشیار در تقویم) و گاه با عین عبارت مؤلف (مانند رساله استاد مختص ابوالحسن بن احمد نسوی در ضمیر و خبىء و رساله ابوحاتم اسفزاری در کائنات جو) در این تألیف خویش گنجانیده و از این نظر بر ارزش تألیف خود افزوده است. در آغاز مقالت سیزدهم روضة المنجمین (که در احکام نجوم است) رازی به سستی مبانی احکام نجوم اشاره می‌کند و در این باب تحلیلی علمی و جالب دارد. وی می‌گوید: «اندرین علم احکام نه چندان خلاف است که شرح کردن ممکن بود چون ما اندر این عالم نمی‌بینیم دو تن را بر یک نهاد و کیفیت و کمیت و صورت نمی‌یابیم ... و فاضل‌تر اندر این صناعت کسی بود که بر دقیقه حکم کند و بیشتر ثانیه ... و اما از جمله طرفگی این علم آنکه هر کسی که نادانتر بود بهره بیش دارد ... و آنکس که در علم هیئت دانا بود گوید احکام بکار نیست ... و بطلمیوس حکیم گوید در کتاب ثمره کی منجم چون آگاه بود تواند که بسیار فعل نجوم بگرداند و مراد از این سخن آنست کی چون مزاجی از اعتدال سوی حرارت خواهد گراییدن منجم خبر دهد که از جهت مریخ است و چون آنرا تدبیر کند بر اعتدال آید و مانند این و هر چیز را اندازه است». رازی در مقالت دوم درباره روزها و جشن‌های پارسیان سخن می‌گوید و پاره‌ای از سنن و آداب را توجیه می‌کند و یا با نظیر آن در «مسلمانی» می‌سنجد. در ضمن بیان عیدهای «تازیان» عید غدیر خم را یاد می‌کند و حدیث مشهور آن را می‌آورد. شهمردان در روضة المنجمین، لغات پارسی کهن آورده و از جمله وهیژک به جای کبیسه و کلمه پهلوی «تیرست» در جای «سیصد». این کلمه (که مرکب است از: تیر = 3+ ست = سد = صد) در نسخه‌های تازه‌تر کتاب نیز دیده می‌شود. آغاز: بسمله اللهم وفقنا لاتمامه و وفقنا علی اختتامه بالنبی و اقوامه سپاس خدای را که کی آفرینند جهان است و روزی دهنده جانوران است ... گفتار اندر سبب جمع کردن این کتاب واجب است بر خردمندان که در قدر تهاء ایزدی نگاه کنند ... و چون مدتی مرا پیش آمد از عطلت و بیهوده عمر بگذاشتن وجهی دیگر ندانستم جز این کتاب را آغاز کردن اندر علم نجوم ... و بیشتر سببی اندر جمع اینکتاب آن بود که بیشتر تصنیفها که همی بینم ... حشو از نکت بیرون کردست و این از چند سبب می‌افتد اولا آنچ مؤلف دعوی آن میکند کی من چنان مشروح بگویم کی از اصل به استاد نیاز نباشد و این محال اندیشه بود چه بر همه حال تا نیاموزد ضبط معنی آن نتواند کردن دوم آنکه چون فصلی بگوید علم خویش اندر آن میان عضّه کند و پایه خویش بنماید به فزونی تا لاجرم خواننده و معلم از این بازماند ... چهارم آنک هر فصلی را چیزی برو بندند از نامهاء مخالف ... تا دل نفور شود و طبع خشکی یاود ... و از همه طرفه تر آنست که چون کتابی بپارسی کند گوید از بهر آن بدین عبارت نهادیم تا آن کی تازی نداند بی بهره نماند پس سخنها همی گویند دری ویژه مطلق کی از تازی دشواتر است. انجام: اما دلیری بر این جمع کردن از حکیم علی بنابراهیم کرمانی یافتم چه ... حث و بعث تمام کرد ... و بیشتر غرض او آن بود که تحویل سنین موالید نقل کند به پارسی از آنچه عبدالجلیل سجزی کرده است به جدول پس چون مدت عطلت دراز شد یک یک در او همی پیوستم ... و از بعد آن چون بر استاد مختص ابوالحسن علی بن احمد نسوی عرضه کردم اشارت کرد به زیج تقویم و حکم سالعالم ... و چون این نیز بدو پیوستم چند نوع دیگر بود که رجوع کردن همی کردم و به مدت یکسال این جمع نتوانستم کردن و از میان کتب بسیار برگزیدن چه فزون از صد پاره تصنیف بر خواندم تا آنچ به صواب مقارن تر دیدم ... و به عمل آسانتر بر گرفتم و اندر اعمال آنقدر که بتوانستم آسانی نمودم بعون الله و حسن توفیقه. [نسخه‌های منزوی 294؛ راهنمای کتاب 625/19 و 896؛ الذریعة 304/11؛ کشف الظنون 933/1؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 69/1 با عنوان «الجامع» آمده و ناشناس همه خصوصیات آن نشان می‌دهد که «روضة المنجمین» است؛ فهرستواره منزوی 2899/4 همان نسخه دائرة المعارف را آورده و همان دانسته است و 2931/4 با عنوان «روضة المنجمین»؛ کشف الظنون 933/1 بدون نام مؤلف؛ دنا 1074/5 (16 نسخه)] شرح و حواشی: 1- روضة المنجمین (منتخب)؛ رمال، حیدر بن محمد (-7) 2- مقالات النجوم = گزیده روضة المنجمین 3- روضة المنجمین (مختصر)