آداب الفلاسفة و نوادرهم

● آداب الفلاسفة و نوادرهم / فلسفه / عربی ādāb-ul falāsifa wa nawādir-u-hum اسحاق بن حنین، 215 - 298 ق eshāq ebn-e honayn (830-910) آنچه «دانش پژوه» درباره آن آورده چنین است: این رساله جز نوادر حنین بن اسحق است و شاید از پسرش ابویعقوب اسحاق عبادی ترجمان باشد چه: 1- در آن آمده که من این سخنان را از کتاب‌های کهن سریانی به عربی در آوردم (ص 2 و15) 2- در آن آمده «کنت سمعت هذه الحكاية من يوحنا ابن بختیشوع المطران» (ص 165) این یوحنا مطران موصل بوده و در 285 (898م) می‌زیسته است. 3- در دو جای این کتاب از حنین بن اسحاق یاد شده است (ص 159 و 161) اگر چه در آن هیچ اشارتی نشده که پدر مؤلف است. 4- می‌دانیم که اسحاق «تاریخ الاطباء» دارد و در مجله ارینس (ش1 ج 7 سال 1954) به چاپ رسیده است. او در آغاز این رساله از «ابی الحسین» (اصل: ابی الحسن) ولی الدوله یاد کرده و در این نوادر نسخه ما هم چنین آمده است: «نسخة فصل كتبت (اصل: كتب) به الى ابی الحسن ایده الله...» و از نامه‌ای اخلاقی و فلسفی یاد شده که او بدو نوشته است (ص 165). این ابی الحسین همان ولی الدوله قاسم بن عبیدالله بن سلیمان بن وهب است که در 288 ق پس از مرگ پدر، وزیر معتضد شده و تا مرگش در 289 ق وزیر بوده و سپس وزیر مکتفی (289-295) گشته و تا پایان زندگی خود وزیر او بوده است. اسحاق «تاریخ الاطباء» را در سال 290 ق برای این وزیر ساخته است. دور هم نیست که آن نامه را به او نوشته و در این کتاب خود آورده باشد. افسوس که نسخه در انجام افتادگی دارد و این نامه به پایان نمی‌رسد. خزرجی (201/1) سرگذشت او را آورده و از این کتاب «آداب الفلاسفة و نوادرهم» او و «کتاب ذكر فيه ابتداء صناعة الطب و اسماء جماعة من الحكماء و الاطباء» همان‌که به نام «تاریخ الاطباء» چاپ شده یاد نموده است. او در جاهای دیگر (71/1 و 75 و 76) بندهایی از کتاب دوم را آورده ولی در یک جای دیگر (36/1) یک بند از اسحاق آورده که در «تاریخ الاطباء» نیست و در این «آداب الفلاسفة» نسخه ما هم نیافته ام. باری این کتاب اگر از خود اسحاق باشد از نسخه‌های نادر دانشگاه به شمار خواهد آمد و اگر هم نباشد باز کتابی است لطیف و برای تاریخ فیلسوفان یونانی بسیار ارزنده است. در بیشتر جاها سخنان ثمسطیوس آمده و گویا بیشتر از شرح او بر کتاب النفس ارسطو که خود اسحق به عربی درآورده است (ابن ندیم ص 352) این سخنان آورده شده باشد. سخنان بسیاری از فیلسوفان یونانی در برخی از مسائل مهم فلسفی در آن دیده می‌شود. فهرست پاره‌ای از مطالب مهم این کتاب: 1- درباره توحید و خداشناسی و رستاخیز و پیامبری که رساله جداگانه ای را می‌ماند (ص 2) 2- درباره فضائل و رذائل (ص 16) 3- اقسام موجودات و تعاریف برخی از آنها (ص 20) 4- عوالم عالیه و عالم نفس و عقل و ربوبیت (ص 28) 5- صور افلاطونی (ص 30) 6- فرق فلاسفه (ص 55) 7- موسیقی و نغمه (ص 56) 8- سخنان فیلسوفان و حکما و اهل رای و زهد (68). در این بخش نامه‌ای که انوشیروان به موبذان موبذ نوشته است آمده است (ص 75) سخنان منسوب به فیثاغورس در رساله ذهبیه و جز آن هم در آن فراوان است. 9- تعریف فلسفه (ص 123-138)، در اینجا از اجتماع در بیت الذهب که در نوادر الفلاسفه حنین مانند آن آمده است یاد گردید (ص 134 و 137). 10- از اخلاق النفس جالینوس ترجمه حنین بن اسحق در آن بندهایی دیده می‌شود (ص 159 و 161) در این رساله تعریفی است از سه گونه نفس از افلاطون (ص 160) آمده که مانند آن را نسبت به امیرمؤمنان علی (ع) داده‌اند (ص 259 و 460).