رفیق بیست ساله

● رفیق بیست ساله / گوناگون / فارسی rafīq-e bīst sāla ثابت جنگ، محمد خان بن غلامحسین خان، ق13 قمری sābet jang, mohammad xān ebn-e qolām-hoseyn xān ( - 19c) مؤلف، پس از اینکه سال‌ها در خدمت دولت بود و اموال فراوان و کتاب‌ها و تابلوهای نفیس در آن مدت فراهم کرده بود، به جهت کینه‌توزی که بعضی از ارباب مناصب با وی داشتند تمام اموال او را در مقابله قرض‌هایی که داشته، با قیمت ناچیزی فروختند و زحمات پنجاه ساله او را هدر دادند. در اثر این پیش‌آمد بر آن شد که اقسام نسخه‌جات صحیحه مجربه و بعضی از صنایع و بدایع و تواریخ و اشعار متقدمین را که در گنجینه سینه مخفی بود به سفینه بنگارد، بنابراین کتاب حاضر را پراکنده یا به صورت رساله به رشته تحریر درآورد. عناوین مهم این مجموعه چنین است: در حساب جمل و معرفت کواکب و تواریخ هندی و اسلامی (14پ-27پ)؛ «محک الامتحان» رساله ایست در استخراج خواص و کیفیات موالید ثلاثه، به ارشاد مولانا مفتی شرف الدین، در چند فن مشتمل بر فوائد. آغاز: «سپاس بیقیاس مرحکیمی را سزاست که کارخانه جهان را به طلسمات گوناگون و نیز نجات بوقلمون آراسته» (28ر-34ر)؛ «معیار الایقان» رساله ایست در خواص مغناطیس آهن که در رساله سابق ذکر نشده، مشتمل بر ده فصل در ده قسم از مغناطیس. آغاز: «حمد وافر و ثنای متکاثر مرخالقی را سزاست که عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات یعنی هجده هزار عالم» (34ر-35ر)؛ نسخه‌های دارو بعضی آنها از کتاب «تألیف شریف» حکیم محمد شریف خان (36ر-42ر)؛ چند طلسم و جادو و چرم سازی و دعا (43پ-66ر)؛ «خمسه محتجبه» رساله‌ای است در کیمیا و لیمیا و هیمیا و سیمیا و ریمیا، در چند باب. آغاز: «الحمد و الثناء لولیه ... اما بعد بدانکه علوم خفیه پنج علم است که آنرا خمسه محتجبه گویند اول کیمیا که اهل آن صفت فلزات را» (66پ-72ر)؛ «وفق اعداد و تکسیر اسماء» رساله مختصری است. آغاز: «الحمدلله و الصلاة علی عباده الذین اصطفی ... اما بعد چنین گوید احقر عبادالله الصمد محمد که بالفعل بخاطر فاتر رسید» (72پ-77ر)؛ «حفظ صحت» در این رساله مختصر کلیات پزشکی با چند دستور نگاشته می‌شود بدون فکر یا مسوده. آغاز: «بعد حمد قادر دادار و صلوات بر رسول مختار و آله الاطهار و اصحابه الکبار چنین گوید احقر عباد الله الصمد میرزا محمد» (77پ-87ر)؛ چند دستور کیمیایی (87پ-106پ)؛ دستورهای پزشکی (107ر-119ر)؛ بیوگرافی میرزا مقیم وزیر الممالک ابوالمنصورخان بهادر صفدر جنگ و بیوگرافی‌های دیگر و سوانح تاریخی (120ر-157پ)؛ دستورهای کیمیایی و پزشکی (158پ-170پ)؛ جدول‌های تاریخی و نجومی (172پ-180ر)؛ منتخب از لب التواریخ انگریزی (181پ-192ر)؛ صورت صلح‌نامه شاه شجاع و مهارجه رنجیت سنکه بهادر (196پ-198پ)؛ وقایع تاریخی (199ر-231ر)؛ دستورهای پزشکی (231ر-246پ).