رسم الخط آخوند زاده

● رسم الخط آخوند زاده / انشاء / فارسی rasm-ol-xatt-e āxūnd-zāda آخوند زاده، فتحعلی بن محمد تقی، 1226؟ - 1295 قمری āxūnd-zāde, fath-‘alī ebn-e mohammad taqī (1811 - 1878) زبده آثار آخوندزاده الفبای اختراعی اوست که به‌جای الفباء حاضره اسلامی در سال 1274 از ترتیب و تألیف آن فراغت یافته و دو رساله دیگری هم در تاریخ خطوط و معائب الفبای حاضره و محاسن الفبای اختراعی خود در سنوات 1280 و 1285 به زبان ترکی و فارسی تصنیف نموده است. در اول رساله ثانی شماره (763 ذیل) چنین گفته است: «بنا بر قصورات الفبای اسلام به سیاقی که در دیباچه کتاب اول خود تصریح کرده‌ام من الفبای جدیدی بر وضع خط قدیم اختراع و نقطه‌ها را کلاً ساقط و اعراب را در پهلوی حروف صامته مرقوم نمود، اول این رسم جدید را به واسطه قنسول دولت علیه ایران در تفلیس میرزا حسینخان به نظر اولیاء دولت علیه ایران معروض داشتم و بعد یک جلد دیگر از آن رسم جدید برداشته در سنه 1280 عازم اسلامبول شدم ...». آخوند زاده در تاریخ مزبور که به شهر اسلامبول سفر کرده است پیشنهادی در این باب که مورخه 20 صفر از همان سال می‌باشد به فؤاد پاشا صدر اعظم دولت عثمانی تقدیم داشته و این در شماره 14 مجموعه فنون جمعیت عثمانی منتشره در این تاریخ چاپ شده است. از قرار معلوم میرزا حسینخان مرحوم که در آن وقت سفیر ایران در پایتخت عثمانی بوده است این اقدامات آخوندزاده را در دربار عثمانی عقیم گذارده و آن مرحوم بدون اخذ نتیجه به قفقاز برگشته، مثنوی هجوآمیزی قریب به هشتاد بیت راجع به این مسافرت خود منظوم ساخته و در آنجا چنین گفته است: «که ناگاه یک مردک زرد چهر ×× بجام مرادم بر آمیخت زهر / به پیش وزیران ورا راه بود ×× مرا دشمن دین و دولت نمود / ازو هیچ شد رنج ده ساله‌ام ×× شنید آسمان از زمین ناله‌ام / بناچار برگشتم از خاک روم ×× که ماندن در آنجا مرا بود شوم». از کتاب ثانی آخوندزاده چنان مفهوم می‌شود که پس از مراجعت از اسلامبول به واسطه فوت پسرش مدتی پریشان حال گشته و دیگر به پیشرفت الفبای خود اقدامی نکرده است تا آنکه در آن اوان نسخه‌ای از الفبای اختراعی میرزا ملکم خان که در پاریس به طبع رسانیده و آن را به آخوندزاده فرستاده بوده است دوباره او را به حرکت انداخته و رساله الفبای اختراعی خود را با دو رساله دیگر که یکی از آنها پیشنهاد اولی و صورت خطابه منیف پاشا و فرمان سلطان عبدالعزیز بوده و دیگری عبارت از تاریخ مختصر خطوط قدیمه و محاسن الفباء اختراعی خود او می‌باشد همه را با خط و امضای شخصی در سنه 1285 به وزارت معارف ایران تقدیم داشته است که الحال این نسخه‌ها عیناً در ضمن کتب موقوفه اعتضادالسلطنه مرحوم که به کتابخانه سپهسالار (دانشکده معقول و منقول) افزوده‌اند که موجود بوده و قابل استفاده است. [دانشمندان آذربایجان، تربیت ص 2 تا 8]