الرسالة الحشریة

● الرسالة الحشریة / کلام و اعتقادات / عربی ar-r.-ul ḥašrīya ؟ علامه حلی، حسن بن یوسف، 648 - 726 قمری ‘allāme-ye hellī, ḥasan ebn-e yūsof (1251 - 1326) پاسخ سؤال‌هایی است راجع به ایمان و کفر و عالم برزخ و قیامت و حشر و نشر و جز اینها از مباحث اعتقادی به روش فلسفی که در برخی نسخه‌ها با عنوان «حشر الاجساد» علامه طوسی، معرفی شده، ولی در آثار خواجه نصیر طوسی به چنین رساله‌ای برخورد نشده؛ و برخی گفته‌اند از «امام شهید نصیرالدین محمد بن محمد حسن رصدی طوسی» (؟) است نه خواجه نصیر طوسی. در برخی نسخه‌ها عنوان «اجوبة المسائل العمادیة» آمده که بیشتر به عماد طالقانی نظر داشته‌اند. ولی قراین انتساب آن به علامه را بیشتر به ذهن می‌زند گرچه نمی‌توان مطمئن بود. موضوع سؤالات درباره معاد جسمانی، حشر اجساد، شبهه آکل و مأکول، موت روح، طعم حیات، حشر حیوانات، فرق بین روح و نفس و عقل و بعضاً با عناوین «مسأله» و گاهی «فصل» می‌باشد. این رساله باید تألیف یکی از علمای شیعی باشد که قول به منع معاد جسمانی را کفر می‌داند، سائل در سؤال دوم به گفته خواجه نصیر طوسی استناد می‌کند و نویسنده پاسخ‌ها از سائل در جایی چنین یاد می‌کند: «و لو لا ان الامام الافضل الاکمل بدرالدین محمود بن محمد بن علی بن یوسف اللورتی الانزانی کره الاطناب ... طولت الکتاب». شرح حال محمود بن محمد بن علی بن یوسف طبری مجد الاکابر بدرالدین ابوالمحاسن انزانی که شاگرد علامه حلی بوده و مجدالدین عباد حسینی «توضیح الوصول» را به درخواست وی نگاشته، در طبقات اعلام الشیعة (قرن 8 ص 211) آمده است. این رساله، با همین آغاز و انجام، در فهرست کتابخانه آیة الله مرعشی با عنوان «الرسالة الحشریة» یا «اجوبة المسائل العمادیة» از سید عماد حسنی طالقانی دانسته شده که در روز دوشنبه سلخ محرم 1013 به انجام رسانده است! ولی همان‌طور که اشاره رفت، نام بدرالدین محمود بن محمد ... در متن یکی از جواب‌ها به عنوان سائل آمده و او از شاگردان علامه حلی است. فهرست‌نگار محترم در التراث العربی (104/3) این رساله را بدون نام مؤلف معرفی نموده و افزوده: در بعضی نسخ این رساله به علامه حلی نسبت داده شده است. در التراث، سید عماد طالقانی را به عنوان کاتب نسخه معرفی کرده است. آغاز: رب تقربنا الیک و أنبنا الی ما بک مستعینین من فضلک مستمدین من لطفک. انجام: و العقل ما به یعلم حقایق الاشیاء کالتوحید و العدل و النبوة و الامامة و أحوال المعاد و حشر الاجساد ... یوم ینادی المنادی و انه تعالی لبالمرصاد و بصیر بالعباد [دنا 784/5 (13 نسخه)؛ الذریعة 499/4]