احیاء العلوم (ترجمه)

● احیاء العلوم (ترجمه) / اخلاق / فارسی iḥyā’-ul ‘ulūm (t.) خوارزمی، مؤیدالدین محمد، ق7قمری xārazmī, mo’ayyad-od-dīn mohammad ( - 13c) وابسته به: احیاء علوم الدین = احیاء العلوم؛ غزالی، محمد بن محمد (505-450) ترجمه روانی است از کتاب احیاء العلوم غزالی که در سال 620ق برای نخستین بار در دهلی به فرمان شمس الدین ایلتتمش و حمایت وزیرش ابوسعید محمد جنیدی نگاشته شده است. مترجم که مذهب حنفی دارد بارها این کتاب را تدریس نموده و در فصل چهارم (آخرین فصل) مقدمه نوشته است: «فصل چهارم: در ذکر قواعد که در ترجمه این کتاب رعایت یافته است. قاعده اول: آنکه آیات قرآن و اخبار نبوی و بعضی از آثار صحابه بعینها آورده شده است ... قاعده دوم: آنکه اگر چه مصنف در بیان احکام فقهی بر یک قول که مختار اوست اختصار نموده است و آن در اکثر و اعم مذهب شافعی است و در بیان اختلاف مذاهب شروع نکرده اما این ترجمه بیان مذهبین و اختلاف اقوال به سبیل ایجاز بیاورده است تا فایده آن عام‌تر باشد و مقصود هر دو فریق به حصول بپیوندد ... قاعده سوم: آنکه هر سخنی که به زیادت بیان و تفسیر و شرح و تقریر حاجت داشت و یا تنبیه بر نکته‌ای و دقیقه‌ای آنجا مهم بود آن نیز بر طریق اختصار آورده شده است ... چنانکه در کتاب علم که اول کتب است قریب چهل فایده زیادت شده است بعضی از آن معین است بدین لفظ که مترجم گوید و بعضی معین نیست ... و این ترجمه را بر اصل احیاء به سه چیز مزیت است: یکی: آنکه از احیاء جز تازی‌دان را منفعت نیست و از این هم تازی‌دان را منفعت است و هم پارسی‌خوان را. دوم: آنکه از احکام احیاء جز یک مذهب معلوم نشود و از این هر دو مذهب معلوم گردد. سوم: آنکه در این ترجمه قریب هزار فایده خواهد بود که احیاء از آن خالی است. قاعده چهارم: آنکه از تکلف عبارت و تنوق استعارت و طلب مقارنه و تسجیع و کوشیدن در تجنیس و ترصیع احتراز نموده شده است مگر آنکه چیزی بی ارتکاب تکلف و اقتحام تاسف بر قلم رفته باشد.» آغاز: (آغاز مقدمه مترجم:) حمدی که غایات اوهام به مبادی آن نرسد و ثنایی که نهایات افهام از ادانی آن قاصر ماند (آغاز ترجمه): ستایشی بسیار متوالی حضرت پروردگار متعالی را در مرتبه اول می‌گویم، اگرچه ستایش ستایندگان چاپ: به اهتمام شادروان حسین خدیوجم، تهران، بین سال‌های 1351 و 1359ش [کشف الظنون 23/1؛ مولفات غزالی 119؛ فهرستواره منزوی 42/7]