احیاء علوم الدین

● احیاء علوم الدین = احیاء العلوم / اخلاق / عربی ihyā’-u ‘ulūm-id dīn = iḥyā’-ul ‘ulūm غزالی، محمد بن محمد، 450 - 505 قمری qazzālī, mohammad ebn-e mohammad (1059 - 1112) این کتاب که معروف به «احیاء العلوم» است از آثار برجسته و فاخر در اخلاق و مهمترین اثر غزالی در این فن است و در آن جمع میان مسلک شرعی و مشرب تصوف نموده و به آیات و احادیث و قصص و حکایات استشهاد کرده است. غزالی در زمان خود علم دین را کهنه و منار هدایت را ناپدید می‌یابد و مردم زمان وی مسیر علم را در فتوای قاضیان منصوب حکومت یا مباحثات و مجادلات صاحبان فخر و مباهات یا کلام مسجع و بیهوده واعظان گمان می‌کردند و در میان آنها علم طریق آخرت و حکمت و نور هدایت فراموش گردیده بود، بدین جهت و به انگیزه زنده کردن علم دین و کشف سیره ائمه و ماهیت علوم مفید، کتاب حاضر نگاشت. غزالی می‌خواهد که پس از ویران ساختن بنیاد فلسفه یونانی (در کتاب تهافت الفلاسفه) علم عملی را نیز از روی شرع بنویسد. این است که در «احیاء العلوم» شالوده دیگری برای اخلاق و سیاست و تدبیر منزل ریخته و رنگ دین به آن داده است. او در این کتاب روش عرفان پیش گرفت و از «قوت القلوب» ابوطالب مکی و رساله قشیری و «ذریعه» راغب بهره برده و در آوردن اخبار و آثار هم چندان پابند شرایط محدثان نبود. به همین دلیل فقیهان از او خرده گرفتند و دانشمندان در مورد او به موافق و مخالف تقسیم شدند. این کتاب در چهار بخش (جلد، ربع) تدوین شده است و هر بخش دارای ده «کتاب» است: 1. عبادات، که در آن آداب و سنن و اسرار معانی عبادات ذکر شده، عنوان کتاب‌ها: العلم، قواعد العقائد، اسرار الطهارة، اسرار الصلاة، اسرار الزکاة، اسرار الصیام، اسرار الحج، آداب تلاوة القرآن، الاذکار و الدعوات، ترتیب الاوراد فی الاوقات؛ 2. عادات، که در آن اسرار معاملات جاری بین مردم و آداب و مجاری آن تبیین شده، عنوان کتاب‌ها: آداب الاکل، آداب النکاح، احکام الکسب، الحلال و الحرام، آداب الصحبة و المعاشرة مع اصناف الخلق، العزلة، آداب السفر، السماع و الوجد، الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، آداب المعیشة و اخلاق النبوة؛ 3. مهلکات، در آن اسرار معاملات جاری بین مردم و آداب و مجاری آن تبیین شده، عنوان کتاب‌ها: شرح عجائب القلب، ریاضة النفس، آفات الشهوتین (البطن و الفرج)، آفات اللسان، آفات الغضب و الحقد و الحسد، ذم الدنیا، ذم المال و البخل، ذم الجاه و الریاء، ذم الکبر و العجب، ذم الغرور؛ 4. منجیات، که در آن اخلاق حسنه و پسندیده‌ای که صفات مقربان و صدیقان است و حد و حقیقت و سبب و ثمره و علامت و فضیلت هر صفت حسنه همراه با شواهد شرع و عقل ذکر شده است، عنوان کتاب‌ها: التوبه، الصبر و الشکر، الخوف و الرجاء، الفقر و الزهد، التوحید و التوکل، المحبة و الشوق و الانس و الرضا، النیة و الصدق و الاخلاص، المراقبة و المحاسبة، التفکر، ذکر الموت. غزالی در سال 484 ق در مدرسه نظامیه بغداد به تدریس پرداخت و در ذیقعده 488 ق برادرش احمد را جانشین خویش ساخته و خود به‌سوی مکه رهسپار گشت و در 489 ق به دمشق رفته سپس به اورشلیم آمد و باز به دمشق برگشت و ده سال در شام ماند. وی به اسکندریه نیز رفت و می‌خواست به دیدار یوسف بن تاشفین پادشاه مرابطی مراکش (480-500 ق) برسد که او مرد. از نگریستن نگارش‌های غزالی بر می‌آید که او در زندگی علمی چهار دوره را گذارند: 1. از سال 478 تا 484 ق که «الوجیزة فی فقه الشافعی» را نوشت و فقیه بود؛ 2. از سال 484 تا 488 ق که کتاب‌هایی همچون «مقاصد الفلاسفة» و «تهافت الفلاسفة» و «الاقتصاد فی الاعتقاد» و «فضائح الباطنیة = المستظهری» نوشته، نگاهبان سنت و دوستدار دربار عباسی بوده و نظام الملک را خشنود می‌ساخت و با پندار و اندیشه باطنیان فاطمی مصر و صباحیان می‌جنگید؛ 3. از سال 492 تا 495 ق که به «احیاء العلوم» و «المستصفی فی علم الاصول» و «کیمیای سعادت» می‌پرداخت و اندیشه عرفانی دینی داشت؛ 4. از سال 495 تا 505 ق که سرانجام به طوس آمد و در این زمان به نگارش کتاب‌هایی مانند «جواهر القرآن» و «مشکلات الانوار» پرداخته است. غزالی «احیاء العلوم» را در روزگار پارسایی و گوشه‌گیری (489-499) نگاشته است. فیض کاشانی (1007-1091) آن را ویرایش کرده، ناصبی‌گری را از آن دور کرد و «محجة البیضاء» نامید. «احیاء علوم الدین» و «محجة البیضاء» هر یک جدا به فارسی ترجمه و چاپ شده است. آغاز: بسمله احمد الله اولاً حمداً کثیراً متوالیاً و ان کان یتضاءل دون حق جلاله حمد الحامدین و أصلی و أسلم علی رسله ثانیاً صلاة تستغرق مع سید البشر سائر المرسلین و استخیره سبحانه و تعالی ثالثاً انجام: و یتفضل علینا کما هو أهله و احمد لله اولا و آخرا و ظاهرا و باطنا چاپ: بیروت، دار المعرفة للطباعة و النشر، در 5 جلد؛ (ج 1-4): دارالخلافه طهران، سنگی، 1293، رحلی؛ القاهره، بولاق، 1289؛ استانبول 1321 [کشف الظنون 23/1؛ ریحانة الأدب 238/4؛ معجم المؤلفین 266/11؛ معجم المطبوعات 1409/2-1410؛ ذخائر التراث العربی الاسلامی 712/2؛ راهنمای کتاب 415: 16؛ مکتبة امیر المومنین 65/1؛ الاوقاف العامة موصل 49/4؛ عبدالرحمن بدوی، مؤلفات الغزالی، ش 28 (بدوی در این کتاب 109 نسخه خطی از این اثر را معرفی کرده است که برخی کامل و برخی تنها مشتمل بر اجزائی از این کتاب است)] شرح و حواشی: 1- احیاء العلوم (مختصر)؛ غزالی، محمد بن محمد (450- 505) 2- فرق الهام و تعلیم؛ غزالی، محمد بن محمد (450- 505) 3- قواعد العقائد؛ غزالی، محمد بن محمد (450- 505) 4- کیمیای سعادت؛ غزالی، محمد بن محمد (450- 505) 5- لباب الاحیاء؛ غزالی، احمد بن محمد (-520) 6- الذخیرة لاهل البصیرة؛ اربلی، احمد بن موسی (575-622) 7- احیاء العلوم (ترجمه)؛ خوارزمی، مؤیدالدین محمد (-7) 8- انتخاب سلیمانی؛ قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود (710-634) 9- احیاء العلوم (منتخب)؛ حاج بله تبریزی، امین الدین (-720) 10- عین العلم و زین الحلم؛ بلخی، محمد بن عثمان (-731) 11- المغنی عن حمل الأسفار فی الأسفار فی تخریج ما فی الإحیاء من الأخبار؛ حافظ عراقی، عبدالرحیم بن حسین (725-806) 12- فهم المعلوم فی شرح عین العلم و زین الحلم = شرح عین العلم و زین الحلم؛ قاری هروی، علی بن سلطان محمد (-1014) 13- آداب الصالحین؛ عبدالحق دهلوی، عبدالحق بن سیف الدین (1052-958) 14- الحقایق = الحقایق فی اسرار الدین = الحقایق فی محاسن الاخلاق؛ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1006-1091) 15- المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء؛ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1006-1091) 16- لباب الإحیاء = مختصر احیاء العلوم؛ کاشانی، محمد مؤمن بن محمد (-11) 17- الحقایق (ترجمه)؛ کاشانی، محمد بن مرتضی (-1115) 18- المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء (منتخب) = مختصر المحجة البیضاء؛ مؤمن کاشانی، محمد هادی بن مرتضی (-12) 19- احیاء العلوم (منتخب)؛ گلپایگانی، محمد تقی (-1292) 20- احیاء المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء؛ مازندرانی، محمد علی بن محمد علی (-13) 21- احیاء العلوم (مختصر)؛ مفید مدرس، احمد 22- لباب احیاء العلوم؛ محمد بن مسعود 23- احیاء العلوم (ترجمه)؛ کافی هروی، عبدالمحمود 24- انوار غیاثی در اسرار الهی؛ هروی، ناصر 25- کیمیای سعادت (ترجمه)؛ ناشناس 26- احیاء العلوم (منتخب) = مستخلص احیاء العلوم؛ ناشناس 27- احیاء العلوم (منتخب) = تقویم الصحة؛ ناشناس 28- احیاء العلوم (منتخب)؛ ناشناس 29- احیاء العلوم (ترجمه)؛ ناشناس 30- احیاء العلوم (مختصر)؛ ناشناس 31- احیاء العلوم (منتخب) = مناسک حج؛ بهاء الدین یعقوب 32- احیاء العلوم (مختصر)؛ عزالدین بن مکی