احوال محمد کریم خان کرمانی

● احوال محمد کریم خان کرمانی = رد محمد کریم خان کرمانی = مناظره دانشمندان با کریمخان کرمانی / کلام و اعتقادات / فارسی ahvāl-e mohammad karīm xān-e kermānī = radd-e mohammad karīm xān-e kermānī اعتضادالسلطنه، علیقلی بن فتحعلی، 1234؟ - 1298 قمری e‘tezād-os-saltane, ‘alī-qolī ebn-e fath-‘alī (1819 - 1881) تاریخ تألیف: 1275ق رساله مفصلی است که در آن مناظراتی را که علما با کریم خان در سفر وی در سال 1275 به تهران با وی در مجالس متعدد داشته و عقاید وی را نقد نموده‌اند و او از پاسخ عاجز شده، در آن جمع آوری شده است. افرادی که در مجالس با وی مناظره داشتند عبارتند از: اعتضاد السلطنه، محمد ولی میرزا، ملا نظر علی شاگرد آقا علی مدرس در منزل آقا علی مدرس، بهاء الدوله و ... در این رساله از جمله رکن رابع بودن کریم خان رد شده است. بعد از پایان رساله جوابیه محمد کریم خان بر این رساله تحریر شده است و در آن برای اثبات مدعای خود مقدمه «فصل الخطاب» را ذکر نموده است. مؤلف از خود با عنوان ابن عم صاحب حال، یعنی حاج محمد کریم خان کرمانی (1225-1228 ق) یاد می‌کند که می‌تواند اعتضاد السلطنه علیقلی میرزا فرزند فتحعلی شاه باشد، هر چند بارها در آن آمده «از اعتضاد السلطنه شنیدم ...» و یا از وی به گونه سوم‌شخص نام برده شده است. آغاز: بسمله. الحمد الله الذی جعلنا من الذين اتبعوا الحق و نصروه و اجتنبوا الباطل و انکروه ... اما بعد من که مسود این اوراقم ... حقیقت احوال جناب حاج محمد کریم خان ابن ظهیر الدوله ابراهیم خان قاجار را می‌نگارم تا بعضی از عوام کالانعام که ایشان را رکن رابع می‌دانند که باصطلاح و عقیده او این شخص رابع خدا و رسول و امام است از این خیال منصرف شده و از این طریقه منحرف گشته او را مانند سایر خلق تصور کنند و اگر کلمه کفرآمیزی از عباراتش براید و قابل تأویل است تأویل نمایند والا تکفیر کنند و مرا در این رساله مقصودی نیست که بگویم فلان کلام را در ارشاد العوام بر خلاف ظاهر شرع گفته یا فلان بیان را در هداية الصبيان مخالف شرع انور رانده. و وجه عدم تعرض دو چیز است اول آنکه رد و قبول آن کلامی مبسوط و کتابی مشروح می‌خواهد و ثانی آنکه مرا چندان با علمای ظاهر الفتی نیست و با شیخیه کلفتی [نه] غرض بیان حق است بدون مقصود و منظوری و آنچه در مجلس دار الخلافه سوال و جواب با وی شده یا محرر حضور داشته یا آنکه از ثقات شنیده می‌نگارد ... حال در این سال که یکهزار و دویست و هفتاد و پنج هجری است جناب حاجی محمد کریم خان بدار الخلافه باهره آمد و شرف حضور ... ناصرالدین شاه قاجار ... را ادراک نموده علمای شرع دار الخلافه ... بجهت فساد عقاید که از عبارات و تصانیف او که باعتقاد خود استنباط نموده بودند ملاقات وی را حرام دانسته از دیدن او دوری جستند ولی جمعی از ملک زادگان ... با وی ملاقات کرده. انجام: ولی این رأی را آن دو بزرگوار نداشتند مدة العمر عمل به رؤیت می‌نمودند این اعتقاد مخصوص اجتهاد ابن عم بزرگوار است والسلام [فهرستواره منزوی 553/9]