الرحلة الى الحج

● الرحلة الى الحج = رحله منظوم / شعر، سفرنامه / عربی ar-riḥla ila-l ḥajj = reḥle-ye manzūm ابن مکی، علی بن محمد، ق 11 قمری ebn-e makkī, ‘alī ebn-e moḥammad (- 17c) سفرنامه نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جبیلی شاگرد شیخ بهائی و شیخ حسن صاحب معالم و نویسنده شرح بر رساله اثنی عشریه بهائی جبیلی، داستان گردش خویش را در حجاز و یمن و ایران و عراق در منظومه‌ای حدود 2500 بیت شرح داده و (بنا بر نوشته خود او در مقدمه منظومه و به گواهی سید علیخان مدنی در سلافة العصر) در نظم این سفرنامه شیوه «الصادح و الباغم» را دنبال کرده است. تاریخ سفر او به مکه چنانکه در مقدمه منظومه آمده 1005ق و همراه استادش شیخ حسن بوده است. در سلافة العصر یکصد بیت از این منظومه نقل گردیده و شیخ حر عاملی ابیاتی از آن را در امل الآمل آورده و می‌گوید: «من خود در جوانی نسخه‌ای از منظومه را رو نویس کرده و در پشت آن از اشعار خویش چند بیت (در تقریظ این رحلة) یادداشت کردم» و سپس تمام آن ابیات را می‌آورد. نسخه‌ای که شیخ حر به آن اشارت کرده نسخه شماره 3984/1 مجلس است که به خط شیخ حر است و همان یازده بیت به خط شیخ حر بر پشت نخستین برگ آن دیده می‌شود و بالای آن نوشته: «الراقمه محمد بن الحسن الحر». اینک چند بیت از تقریظ شیخ حر: «یا رحلة بدیعه فی فنها ×× كاملة في لطفها و حسنها / جامعة للوعظ و الامثال ×× بارعة تزهو على الاقوال / الفها افصح اهل دهره ×× فتى علا عن كل اهل عصره». جبیلی (سراینده این سفرنامه) مناظر و ابنيه و آثاری را که در ایران و عراق و هند دیده یاد و با دقتی تمام وصف می‌کند و گاه به مناسبت، ابیاتی از بحرهای مختلف در آن گنجانده از آن جمله در این ابیات که در مورد سفر به آستانه قدس رضوی و در وصف آن آستان سروده است. از این ابیات که اینکه نقل می‌شود به دست می‌آید در سفری که شاه عباس از اصفهان پیاده به مشهد رضوی رفت جبیلی نیز از ملازمان او بوده: «ثم مضينا نحو مولانا الرضا ×× عليه من ربي السلام و الرضا / صحبة سلطان سلاطين العجم ×× من اصفهام ماشياً على القدم / بنذر او عهد له قد سبقا ×× من بعد موجب له اتفقا / و ذلك حيث اتفق المسير ×× له اليه و جرى التقدير / و كل يوم نتوخى السفرا ×× من قبله و لم يكن ميسراً / و عاقنا من ذالك الطريق ×× حتى ضجرنا عدم الرفيق / و لم يكن يخطر في بال بشر ×× ما يسر الله به من السفر / و كان في آخر جمادی الاولى ×× قد يسر الله لنا الوصولا». پس از این، جبیلی به وصف بنای ضریح و رواق حرم رضوی و فرش‌ها و تزیینات و کتیبه‌های آن پرداخته و از موزه و مخزن کتابخانه آن که قرآن‌هایی دارد به خط امیر المؤمنین علی (ع) و از ضریح که نوشته‌های مورخ 600 دارد یاد می‌کند و ابیات فارسی شیخ بهائی را که در کتیبه نقش کرده‌اند نخست به عربی ترجمه کرده و آنگاه متن آن دو بیت را نیز در بین ابیات عربی درج ساخته: «و في خلال النقش للبهائی ×× بیتان جائت عن صفا و لاء / بديعة الالفاظ مولوية ×× لكنما الالفاظ فارسيه / حاصلها وصية الخدام ×× في قص شمع حضرة الاسلام / خوفا على جناح جبرئينا ×× من ضربة المقراض ان يبينا / اذ الملوك كلها العلويه ×× فراش شمع الحضرة العليه / ... و هذه صورة ما ذكرنا ×× بالفارسی و له فسرنا / بنوشته بود به اعلی علیین ×× پروانه شمع روضه خلد عابرین / مقراض به احتیاط زن ای خادم ×× ترسم ببری شهپر جبریل امین». جبیلی برخی از قصاید و قطعات و مسمطات خویش را که در بحرهای دیگر و با وزن‌های کاملاً متغایر با این منظومه است به مناسبت در آن گنجانیده است. (عبدالحسین حائری) [دنا 573/5؛ امل الامل (چاپ بغداد) 176: 2؛ الذریعه 167: 10]