ربع صائب

● ربع صائب = اسطرلاب = رساله در ربع / اسطرلاب / فارسی rob‘-e sā’eb = ostorlāb = r. dar rob‘ کاشف یزدی، محمد بن محمد، - 910 قمری kāšef-e yazdī, mohammad ebn-e mohammad (- 1505) رساله‌ای است شامل یک «مقدمه» و هجده «باب» و یک «خاتمه» در نقد ربع مجیب عبدالقادر رویانی: مقدمه در معرفت القاب ربع زیادی؛ باب 1. ارتفاع گرفتن ربع؛ 2. معرفت دائره و ساعات؛ 3. معرفت تعدیل النهار و مطالع؛ 4. معرفت طالع از ارتفاع؛ 5. معرفت غایت ارتفاع؛ 6. معرفت ساعات صبح و شفق؛ 7. تسویة البیوت؛ 8. استخراج تقویم؛ 9. معرفت اقلیم؛ 10. معرفت عرض بلد؛ 11. معرفت طالع؛ 12. معرفت سمت از ارتفاع؛ 13. معرفت طالع؛ 14. معرفت ظل از ارتفاع؛ 15. معرفت ارتفاع کوه‌ها و عرض رودها؛ 16. عمل کردن به ربع آفاقی؛ 17. امتحان ربع؛ 18. صفت ستاره چند از ثوابت؛ خاتمه در بیان آنکه اعمالی که از ربع مخترع خواجه عبدالقادر، شامل شش «فصل» است. آغاز: بسمله الحمدلله رب العالمین و العاقبة للمتقین و الصلاة و السلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین و بعد چنین گوید احقر عباد الله کاشف الدین محمد اردکانی چون اعمال نجومی که استعلامش از اسطرلاب ممکن است از ربع نیز ممکن بود لیکن استعلامش از اسطرلاب به غایت اسهل بود و به این سبب علماء ماضی کسی در ربع تصنیفی نکرده و اگر کرده مشهور نیست. اما جناب خواجه عبدالقادر گیلانی رساله‌ای در ربع تصنیف نموده و بعضی از اعمال اسطرلاب را در آن رساله ذکر کرده و بعد از آن گفته ... «پس بدان که تسویة البیوت و مطلع بروج ببلده و استواء ... و موالید و غیره در ربع ممکن است. بنابراین 2 نیم دائره در ربع زیاده شد ... و این رساله را ربع مخترع نام نهاد. پس اعمال مذکور به اسهل وجه حاصل آید ... انتهی کلامه. چون این کلام مخالف کلامی بود که مذکور شد ... جمعی از اخیار از این فقیر التماس کردند که رساله‌ای تدوین نمایم ... که مسمی به ربع صائب است ... و مرتب ساختم بر مقدمه و 18 باب و خاتمه. مقدمه در معرفت القاب ... انجام: باب شانزدهم در معرفت ارتفاع قطب فلک البروج از ربع ... در آن وقت انتهی کلامه بالخیر و الحمد لله اولا و آخرا [الذریعة 71/10 و 309/5؛ فهرستواره منزوی 2687/4؛ نسخه‌های منزوی 174/1؛ ریاض العلماء 393/4؛ دنا 545/5 (7 نسخه)]