آداب العرب و الفرس

● آداب العرب و الفرس = جاویدان خرد = الحکمة الخالدة / آداب و سنن / عربی ādāb-ul ‘arab wa-l furs = jāvīdān xerad = al-ḥikmat-ul xālida ابن مسکویه، احمد بن محمد، 320 - 421 ق ebn-e meskavayh ،ahmad-e-bn-e mohammad (932-1030) در نام کتاب اختلاف است چنانکه در ترجمه‌ای که تقی الدین محمد بن ارجانی شوشتری (ق10هـ) از این کتاب ترتیب داده، از اصل کتاب با عنوان «جاوید خرد» یاد می‌کند و همین نام را بر ترجمه نهاده است. در کشف الظنون و ذریعه از این کتاب با عنوان «آداب العرب و الفرس» یاد می‌کند. دایرة المعارف اسلامی برای این کتاب عنوان ذکر نمی‌کند و با عبارت «مجموعة من الحکم ...» از آن نام می‌برد و عبدالرحمن بدوی اصل کتاب را با عنوان «الحکمة الخالدة» به چاپ رسانیده است. حال آنکه به گفته صاحب ذریعه، «جاویدان خرد» عنوان ترجمه فارسی ابن مسکویه از ملخص عربی «جاویدان خرد» تألیف حسن بن سهل است. برای رهائی از این تشتت نیازمند بررسی جدی‌تری است. متن اصلی کتاب از تألیفات حکمای ایران در قبل از اسلام بوده و در عصر مأمون به عربی و سپس به فارسی ترجمه شده است. مجموعه‌ای است از اقوال حکمای فارس، هند، عرب و یونان. مؤلف در این اثر به جزئیات آداب و اخلاق و مواعظ حکما پرداخته و بیان اصول علم اخلاق را به کتاب دیگرش «تهذیب الاخلاق»، که همان «طهارة الاعراق» اوست، احاله می‌کند. در توصیف اثر خود آورده: «فهذه جمل نحکمها قبل تفصیلها بالجزئیات و إن كنا قد أحكمنا لك الاصول كلها فی کتابنا الموسوم «تهذیب الاخلاق» لاوجبنا لک ایرادها هنا و لكن هذا كتاب عرضنا فيه ايراد جزئيات.» مطالب کتاب در 4 «بخش» و «خاتمه» ترتیب یافته است که به به اختصار چنین است: بخش 1. کتاب «جاویدان خرد» و یادگار بزرگمهر و آداب پارسیان باستانی که مؤلف بدان ضمیمه نموده است از مواعظ آذرباد و سخنان بزرگمهر، گفتار قباد، گفتار انوشیروان، گفتار بهمن و آراء و عقائد جمله دیگر از دانایان ایران، تحقیق درباره فرزانگانی که این حکم و آداب از آنها بیادگار مانده از عهده این دفتر بیرون است و این قدر مسلم است که از آثار ایران پیش از دوره اسلامی است و دارای اصلی است قدیم، در شاهنامه مطالب شبیه آن آمده؛ 2. حکم و اقوال حکماء هند؛ 3. گفتار حکماء عرب (شامل جمله‌ای از احادیث پیغمبر اکرم (ص ع) و حضرت امیرالمؤمنین و برخی از ائمه اطهار علیهم السلام، احادیث قدسی، وصایای لقمان، کلمات مشایخ صوفیه و امراء عرب، وصیت قس بن ساعدة، امثال عرب در دوره جاهلیت نیم‌بیتی‌هایی که حکم مثل سائر دارد)؛ 4. حکم روم (شامل گفتار و آراء و عقائد سقراط، هرمس، دیوجانس بطلیموس، وصایای افلاطون و ارسطو و فیثاغورث، لغز قابس افلاطونی، اقوال حکماء اسلامی از آداب ابن مقفع و آراء فارابی)؛ خاتمه در جمله‌ای از گفتار دانایان متقدم و ارباب فضل از وصایای عامری و غیره. آغاز: قال أبو علی أحمد بن محمد بن مسکویه: بعد حمدالله و الثناء علیه بما هو أهله و الصلاة علی النبی محمد و آله الطاهرین الأخیار، إنی کنت قرأت فی الحداثة کتاباً لأبی عثمان الجاحظ یعرف باستطالة الفهم ... فرأیت ان أنسخ هذه الوصیة علی جهتها ثم ألحق به ما أجده من الوصایا و آداب الأمم الأربعة أعنی الفرس و الهند و العرب و الروم ... انجام: قال أبو عثمان الجاحظ قال الحسن بن سهل. . هذا ما یهمنا لنا ترجمته من الأبواب و الأوراق التی أخذنا من کتاب جاویدان خرد.. و فیما أوردناه غنی و کفایة و بلاغ ممن أراد الانتفاع و فی أکثر منه مشغلة للمتحفظ المستعد منه إن شاء الله چاپ: به کوشش عبدالرحمان بدوی، با نام «الحکمة الخالدة» شرح و حواشی: 1- آداب العرب و الفرس = جاویدان خرد (ترجمه)؛ قزوینی، عثمان بن ابی الوفاء (-7) 2- جاویدان خرد (ترجمه)؛ ارجانی شوشتری، محمد بن محمد (قرن 10ق) 3- آداب العرب و الفرس = جاویدان خرد (ترجمه)؛ حکیم، محمد حسین بن شمس الدین (-11) 4- جاویدان خرد (منتخب)؛ قمی، علیقلی بن قره چغای (1020-11) [اعیان الشیعة 158/3-172؛ الذریعة 25/1 و 78/5؛ کشف الظنون 577/1؛ دنا 43: 1 (18 نسخه)]