ذیل تاریخ بغداد

● ذیل تاریخ بغداد / تراجم / عربی ḏayl-u tārīx-i baġdād بنداری، فتح بن علی، 586 - 634 قمری bondārī, fatḥ ebn-e ‘alī (1191 - 1237) تاریخ بغداد یا تاریخ مدینة السلام اثری بسیار مهم در شرح حال عالمان و محدثان و بزرگان بغداد، تألیف خطیب بغدادی احمد بن علی ( -463ق) است که با مقدمه‌ای مفصل در وصف تاریخی و جغرافیایی و آثار تمدنی بغداد آغاز می‌شود. پس از آن، شرح حال 7831 تن از بزرگان بغداد از زمان بنای آن (145-146ق) تا سال 463ق با نگاه ویژه به محدثان و عالمان دینی و تاریخ فرهنگی بغداد آمده است. خطیب بغدادی زندگینامه‌ها را به ترتیب الفبایی نام شخص و پدر او تنظیم کرده و گاه در حرف واحد یا حتی اسم واحد، ترتیب طبقاتی را اعمال کرده است. در تاریخ بغداد، زندگی‌نامه‌ها با شرح حال پنجاه تن از صحابه‌ای که به مدائن وارد شدند، آغاز شده است، و پس از آن، برای تبرک جستن به نام پیامبر، به شرح حال کسانی که نامشان «محمد» است، پرداخته و سپس نام دیگران را به ترتیب حروف الفبا آورده است. بر تاریخ بغداد ذیل‌هایی نگاشته‌اند؛ از جمله ذیل‌های ابوالبرکات سقطی ( -509ق) سمعانی ( -562ق) و ابن نجار ( -634ق) بر برخی از ذیل‌های تاریخ بغداد نیز ذیل نوشته شده است؛ از جمله، ذیل ابن دبیثی ( -637ق) بر ذیل سمعانی. همچنین تلخیص‌های متعددی از تاریخ بغداد و از برخی ذیل‌های آن نوشته شده است. تاریخ بغداد و ذیل‌های آن با مقدمه و تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، در 24 جلد، شامل چهارده جلد با عنوان تاریخ بغداد و هشت جلد با عنوان ذیول تاریخ بغداد و دو جلد با عنوان فهارس، در بیروت به چاپ رسیده است. یکی از ذیل‌نویسان بر تاریخ بغداد، قوام الدین ابوابراهیم فتح بن علی بن محمد بنداری اصفهانی، مورخ ایرانی قرن هفتم است. از زندگی او که ظاهراً در شام و عراق سپری شده، اطلاعات زیادی در دست نیست. شهرت اصلی او به سبب تلخیص و تهذیب کتاب زبدة النصرة و نخبة العصره، در تاریخ سلجوقیان تألیف عمادالدین اصفهانی است، که آن را در 623ق به شرف الدین عیسی ایوبی هدیه کرد (چاپ هوتسما، در تاریخ آل سلجوق، ج2). به گفته خودش، تاریخ صلاح الدین ایوبی به نام البرق الشامی، تألیف عمادالدین اصفهانی، را تلخیص کرده، و بر تاریخ بغداد ذیلی نگاشته است. وی شاهنامه فردوسی را به عربی برگردانید و در 624ق به الملک المعظم تقدیم کرد (چاپ عبدالوهاب عزام، قاهره، 1350). کتاب حاضر که در فهرست آربری و بلوشه با عنوان ذیل تاریخ بغداد معرفی شده است، شامل شرح حال نامیده‌شدگان به «محمد» است، به ترتیب الفبایی اسامی پدرانشان، برگرفته از تاریخ بغداد خطیب بغدادی و ذیل سمعانی بر آن و ذیل دبیثی بر ذیل سمعانی. نام کتاب در نسخه حاضر «محمدیه» ثبت شده است. اما به سبب افتادگی طرفین نسخه و عدم دستیابی به قرینه‌ای خاص در تشخیص نام مؤلف، راقم سطور اطمینان ندارد که این اثر از بنداری اصفهانی باشد و روشن نیست که آربری و بلوشه با تکیه بر چه قرینه‌ای، این کتاب را از بنداری دانسته‌اند. همچنین مشخص نیست ذیلی که بنداری نگاشته، تا چه اسمی پیش رفته است؛ آیا تنها نامیده‌شدگان به «محمد» را نوشته یا بیش از آن هم نوشته و نسخه‌ای از آن باقی نمانده است. (حافظیان، ابوالفضل) [دنا 516/5؛ الأعلام، زرکلی: 134/5؛ اعیان الشیعة: 393/8؛ اثر آفرینان: 76/2؛ بروکلمان، ذیل: 329/1 و 554 و 563؛ دانشنامه جهان اسلام: 259/4 و 205/6-208؛ فهرست نسخه‌های خطی عربی جدید کتابخانه ملی فرانسه، بلوشه: 193، نسخه شماره 6152؛ کشف الظنون 288/1؛ معجم المؤلفين: 48/8]