احوال خطاطین

● احوال خطاطین = تذكرة الخطاطين / تراجم / فارسی ahvāl-e xattātīn = tazkerat-ol xattātīn لاهیجی، یوسف بن حسن، ق13 قمری lāhījī, yūsof ebn-e hasan ( - 19c) اهدا به: فتحعلی شاه قاجار تاریخ تألیف: 1256ق رساله‌ای است در بیان تاریخچه پیدایش خط نستعلیق و شرح حال تنی چند از خطاطان متقدم و بحث مختصری در طریقه و اصول کتابت آن. مؤلف از خود به «ضیاء الدین یوسف عزیز» یاد کرده است. «تذكرة الخطاطین» در اصل بخشی از کتابی است احتمالاً با عنوان «کلام الملوک» که مطالب آن چنین است: 1. یادداشت‌ها و ماده تاریخ‌ها؛ 2. ایران باستان و کیانیان؛ 3. ساسانیان؛ 4. امویان؛ 5. عباسیان؛ 6. صفاریان؛ 7. سامانیان؛ 8 غزنویان؛ 9. غوریان؛ 10. دیلمیان؛ ... 15. ملحدان الموت؛ ... 20- کرت و امیر وجیه الدین سربدار؛ ... 22. سرگذشت شیخ خضر موصلی؛ 23. چیره شده مسلمانان بر هند؛ 24. پادشاهان دهلی؛ 25. شاه عباس یکم؛ 26. پادشاهان عثمانی؛ ... 28. ناپلئون؛ 29. اسکندر مقدونی. مؤلف مطالب بخش «تذکرة الخطاطین» را از «گلستان هنر» قاضی احمد گرفته است. آغاز: بسمله و به نستعین تذكرة الخطاطین. این یک جزویست از اجزای تاریخ کلام الملوک در پدید آمدن خط از تألیفات مخدوم امجد میرزا محمد یوسف لاهیجی که بعنوان مسوده و تذکره خاطر تحریر شد تا بروزگار بماند اما بعد بدانکه اصل خط نقطه است هرگاه دو نقطه یا سه نقطه را بهم پیوستی خط باشد یافعی در تاریخ خود اسم علی بن هلال مشهور بابن بواب ذکر کرده که جمیع کتاب امم از شرق تا غرب دوازده خط است: عربی، حمیری، یونانی، سریانی، فارسی، رومی، عبری، اندلسی، هندی، چینی اما در نسخهای دیگر هفت نوشته اند عمودی حجری رومی مغلوب کوفی کرجی و این خطوط سته اول بوده اند و با یکدیگر مینوشته اند پیش از آنکه خط فارسی متداول شود خط معقلی بود که آن مجموع سطح است و در وی هیچ دوری نباشد و بهتر از شاه ولایت کسی این خط را ننوشت و در خط کوفی دانکی دور است و باقی سطح و آنچه خط مبارک شاه ولایتست سرهای الف دو شاخه است و بیاضی از الف در نهایت نزاکت پیدا است و در زمان تغلب و خلفا آنحضرت اکثر اوقات مشغول کتابت قرآن بودند و بعد امام حسن علیه السلام خوش مینوشتند بعد از ایشان امام رضای علیه السلام خوب مینوشتند در مشهد مقدس که اکنون بقدمگاه شهرت دارد کتابت قرآن میفرمودند از وجه آن اراضی مشهور بقتلگاه که در حوالی روضه متبرکه واقع است خریداری فرموده وقف کرده اند و آن اراضی در موضع مبارک هست که آنحضرت را غسل داده اند و اکنون مسجدیست که مردم در آنجا زیارت و عبادت مینمایند و در شهور سنه 1010 شاه جنت مکان شاه عباس صفوی بزرگ مبلغ یکصد تومان تبریزی نزد سرمنشی که در آنوقت وزیر شاهزاده سلطان ابراهیم میرزا بوده فرستادند تا آنجا را دیوار کشیده درگاه و دری بنا نمایند و اکثری از افاضل و علما و درویشان در آنجا مدفونند از جمله آنها شیخ طبرسی علیه الرحمة میباشد. ابن مقله بدانکه علی بن مقله واضع خطوط شش گانه است در شهور سنه 310 او استخراج کرد و از طریق کوفی بگردانید و جمله مردم را تعلیم داد و مدار خط بر دایره بنهاد قسم اول را محقق نام کرد ... انجام: جناب میرعماد از سادات سیفی دارالسلطنة قزوین میباشد جلی و خفی را چنان نگاشت که هیچکس از نویسندگان باو نرسید ... میر عبدالغنی تفریشی ... باقر کاشی ... مالک قمی ... میر حسین تبریزی شعر خوب میگفت و سهوی تخلص مینمود خفی و جلی هر دو را خوب مینوشت و آخر عمر بهندوستان رفت ... حکیم رکن الشمس که آبا و اجداد او از جمله اطبای سلطنت و مقربان بوده اند که هم طبیب و هم خطاط بود و بهندوستان رفت ... شمس الدین اصلش از بسطام و در کتابخانه شاه عباس بزرگ بکتاب مشغول بود ... سلطان حسین جلی و خفی را خوب مینوشت و در سلک کتاب فرهاد خان لو ملتزم رکاب بود ... محمد امین عقیلی در سلک کتاب و خوشنویسان بود ... علیرضای تبریزی که در ثلث و نسخ مشهور بود و بمشق نستعلیق شوق کرد و ام الخطوط خوشنویس گشت و در نستعلیق درجه عالی یافت و بملازمت فرهادخان شتافته جهة مشارالیه کتابت مینمود و رعایت می‌یافت شاه عباس ایشان را گرفته از خدام خود ساخت و در تمامی جنگها و یورشها ملازم رکاب بود و طبع شعر نیز داشته بود بحمدالله و توفیقاته بید العبد القاصر محمد باقر خان قاجار بانجام رسید 1310. [هنر و مردم 7-42/86؛ تاریخ تذکره‌های فارسی 548/2 و 717؛ الذریعة 111/18؛ منزوی 1907/3؛ فهرستواره منزوی 641/1]