الذخيرة فى الكلام

● الذخيرة فى الكلام = ذخيرة العالم و بصيرة المعلم / کلام و اعتقادات / عربی ad-daxīrat fi-l kalām = daxīrat-ul ‘ālim wa baṣīrat-ul mu‘allim علم الهدى، علی بن حسین، 355 - 436 قمری ‘alam-ol-hodā, ‘alī ebn-e hoseyn (967 - 1045) از متون مهم و ارزشمند کلامی شیعه است. در اینکه سید مرتضی، کتابی به نام «الذخيره فی الاصول» تصنیف نموده است تردیدی در آن نیست، شیخ طوسی با این تعبیر «وله کتاب الذخيره فى الاصول تام» از آن نام می‌برد. ابن شهر آشوب نیز آن را با عنوان «الذخيره فی الاصول» ذکر نموده است. موضوع کتاب «ذخیره» علم کلام و بحث در اصول اعتقادی پنج گانه بر اساس اعتقادات مذهب تشیع است. سید مرتضی خود در مبحث امامت این کتاب «ذخیره» به کتاب دیگر خود «الشافی» در امامت که در رد قاضی عبدالجبار معتزلی نوشته است ارجاع می‌دهد. خوانساری از این کتاب چنین یاد می‌کند: «فمن مصنفاته فی الکلام و اصول الدین: کتاب الذخيره و هو کتاب جلیل مشهور». لكن مولی عبد الله اصفهانی افندی در نقد گفتار مولی نظام قرشی صاحب «نظام الاقوال» درباره تألیفات سید مرتضی می‌فرماید: «و اقول: فی کلامه نظر من وجوه ... و منها قوله «الملخص و الذخيره فى الاصول» فانهما ايضا فى اصول الفقه لا اصول الدين». همچنین علامه فقید مدرس خیابانی می‌نویسد: «الذخیره و الذریعه فی اصول الشریعه که هر دو در اصول فقه است» قطعاً اشتباهی رخ داده است و شاید منشا اشتباه این بوده که کتاب شریف «ذخیره» در دسترس این دو دانشمند عظیم الشأن نبوده است. نکته قابل توجه اینکه مولف در اوایل کتاب به نحو اختصار و بعد از آن مسائل اعتقادی را با شرح بیشتری بیان می‌کند، علت این تغییر روش را خود او در آخر کتاب چنین می‌گوید: در آغاز نیت من این بوده که این کتاب «ذخیره» به نحوی بسیار مختصر تدوین شود چون بنابر این بوده که این گونه مباحث به طور مشروح در کتاب «الملخص» بحث شود اما چون به جهت عوارض روزگار املاء کتاب ملخص متوقف شد نیت من هم در کیفیت تألیف این کتاب تغییر کرد، و به شرح و بسط مطالب آن پرداختم، و اگر بین این کتاب و آنچه که از کتاب «ملخص» موجود است جمع و تلفیق شود مجموعه کاملی از تمام مباحث اصول اعتقادی به نحو مستوفی به دست می‌آید. کتاب ذخیره توسط ابوالصلاح تقی بن نجم حلبی از شاگردان سید مرتضی شرح شده است. این کتاب در بعضی از نسخه‌های خطی آن «ذخيرة العالم و بصيرة المتعلم» نامیده شده است. آغاز: بسمله، الحمد لله رب العالمين و صلى الله على سيدنا محمد و اله الطاهرين و سلم تسلیما ... فى انا نفعل على سبيل التوليد ما دل على اننا نفعل على سبيل المباشره من وجوب وقوع ذلك انجام: و بين اوائل هذا الكتاب و اواخره تفاوت ظاهر فان اوله على غاية الاختصار ... و جد بذلك الكلام في جميع ابواب الاصول مستوفى ... و هو حسبنا و نعم الوكيل نعم المولى و نعم النصير