احکام نجوم

● احکام نجوم = احکام سائل و مسئول / هیئت / فارسی ahkām-e nojūm = ahkām-e sā'el va mas'ūl مجهول المؤلف است در احکام سائل «که بجهت حاجتی نزد منجم رود» و احکام مسئول عنه «که سوال از جهت اوست». مؤلف چند حکم از احکام خود را نیز ذکر کرده است. در فصل یازدهم می‌گوید: «در یوم سه‌شنبه 30 شهر ربیع الاول سنه 1037 سؤال کردند که علامی فهامی امیر ابوالحسن که در ممالک فارس بعد از امام قلی خان به بزرگی و فضیلت در فارس نبود حاجتی داشت بنواب اعلی بجهت روا شدن حاجت سابق الالقاب عریضه بدرگاه گیتی پناه نوشته آیا حاجت روا شود یا نه ارتفاع گرفته و زایجه طالع به این طریق یافت بعد از ظن دلایل و امتزاج حکم بر آن که در روز یک‌شنبه 206 (=26) شهر مذکور رقم از جانب نواب اعلی برسد و حاجت علامی روا شود ... چون روز یک‌شنبه 206 کس از نواب اعلی رسیده مژده رسانید و اکابر و اشراف فارس به تهنیت آمده خدام نوشته طلب نمود آن احکام را مطابق یافتند تحسین این بی‌بضاعت نمود و چون تألیف بنام علامی به نظر رسید بصلات و خلاع سرافراز شد». این رساله شامل یک مقدمه و 12 باب است و مقدمه آن خود شامل 12 فصل است. در «مسأله در غالب و مغلوب» آمده است: «وکالت پناه نواب سوندک سلطان به بر عرب رفته و حرب محمد بن حصیر کدام غالب آیند؟ ارتفاع گرفته ...». چنان‌که می‌بینیم این رساله در زمان شاه عباس و فرمانروایی امام قلی خان فرمانروای فارس (-1043ق) و امیر ابوالحسن [فراهانی] (-1040ق) به نام همین فراهانی ساخته شده و تألیف آن میان سال‌ها 1037 و 1040 خواهد بود. در آن از «روضة المنجمین» و «کفایة التعلیم» و «برهان الکفایة» یاد شده است مثال‌هایی که درباره پیش‌بینی برای درباریان در آن آمده است به آنچه که در «کنز الاحباب» زین العابدین قاسم اصفهانی (نشریه 331: 4) و تاریخ جلال منجم (دانشگاه 4204) یاد شده است می‌ماند. آغاز: مقدمه در بیان بعضی از مسائل که واجب است قبل از شروع درین فن بدانند مشتمل بر دوازده فصل در بیان سائل و مسئول عنه بدانکه غرض از تدوین علم نجوم آنکه به دلائل ظن و تجربیات و قیاس در کونیات خبر داد ... فصل دوازدهم در استخراج خبی ... باب دوم در دلیلهای بیست و دوم ... الباب الثانی عشر و ما فیه من المسائل ... باب دیگر در ذکر بعضی مسائل متفرقه نجومی متفرعه برین کتاب ... همانند: