دستور الکاتب فی تعیین المراتب

● دستور الکاتب فی تعیین المراتب / انشاء / فارسی dastūr-ol kāteb fī ta‘yīn-el marāteb شمس منشی، محمد بن هندوشاه، ق8 قمری šams-e monšī, mohammad ebn-e hendū-šāh (- 14c) اهداء به: سلطان اویس جلایری (757-775) تاریخ تألیف: 24 رجب 767ق نویسنده در دیباچه می‌گوید: «و چون در این عصر میمون و روزگار همایون، اکابر وقت بر تتبع فن انشا اقبال نموده‌اند و از مجموع منشآت منشیان معاصر تراکیب این ضعیف و هو الفقیر الی الله الغنی المغنی محمد بن هندوشاه المشتهر بشمس النخجوانی غفر الله له و لوالدیه و احسن الیهما و الیه بنابر حسن ظنی که در حق او دارند و الظن یخطی و یصیب ملحوظ نظر گردانیده اند و به استدعاء مسودات عربی و پارسی او رغبت نموده و تسمع بالمعیدی خیر من ان تراه و تمسک این معنی را ساخته که ضابطه تراکیب بر حسب هر عصر و زمان مختلف و متفاوت می‌شود و تراکیب منشیان سابق و افاضل وجود و استادان جهان، رشیدالدین وطواط و بهاء الدین محمد بغدادی و نورالدین منشی و رضی الدین خشاب سقی الله ثراهم و جعل فرادیس القدس مثواهم با وجود تفوق در مراتب فصاحت و رجحان در معارج براعت و بلاغت مصطلح ابناء روزگار در لواحق اعصار نیست البته آن قاعده مهمل و آن ضابطه غیر مستعمل می‌نماید الخ». همچنین در دیباچه است که در ایام سلطنت سلطان ابوسعید صاحب سعید شهید خواجه غیاث الدین محمد رشیدی و دیگر ارکان دولت و اعیان حضرت حکم یرلیغ به تصنیف چنین کتابی رسانیدند به واسطه کثرت اشتغال و تعاقب موانع میسر نشد و تقدیر ازلی این بود که این کتاب به القاب همایون پادشاه اسلام (مراد شاه اویس است) مطرز و موشح شود. در یک «مقدمه» و دو «قسم» و «خاتمه» مرتب گردیده: مقدمه: در کیفیت این کتاب و شرط شروع متامل در آن؛ قسم 1. در مکاتبات سلاطین که به یکدیگر نویسند و القاب و ادعیه ایشان و خوانین سلاطین و اولاد ایشان و ذکر پادشاه یعنی آنکه مکتوب از قبل او نویسند و احوال که بدان متعلق خواهد شد و این مرتبه مشتمل است بر دو «ضرب» (ضرب اول به سه صورت، و ضرب دوم به بیست فصل تقسیم گردیده)؛ مرتبه 2. در مکاتبات امراء الوس و وزراء و خوانین و اولاد ایشان و نقیب السادات و مشایخ و مریدان و قاضی القضاة و دیگر قضاة و ابناء ایشان و نوایب دیوان سلطنة و دیوان وزارت و امراء اولکا و تومانات و ایناقان و اتابکان و وکیل حضرت سلطنت و اصحاب دیوان بزرگ و دیگر ارکان مملکت مشتمل بر دو «ضرب» (ضرب اول در بیست و شش فصل، ضرب دوم در شانزده فصل است)؛ مرتبه 3. در مکاتبات اشراف الناس و علما و حکما و مدرسان و مفتیان و مفسران و مفیدان و محدثان و ائمه و خطبا و وعاظ و اطبا و فقها و حفاظ و صلحا و ارباب فنون و منقطعان و گوشه نشینان و محتسبان و منجمان و شعرا و استادان و جد و پدر و جده و مادر و عم و خال و عمه و خاله و برادران بزرگ و کوچک و خواهران و پسران کثرهم الله تعالی و دختران و خواجه سرایان و دوستان و ندما و تجار و ابطال و شجعان و اسفهسالاران و کوتوالان قلاع و مقدمان طوائف و مهندسان و معماران و صدور و اعیان و القاب و ادعیه ایشان و اوساط الناس و غیرهم و این مرتبه مشتمل است بر دو «صنف» و مضمونات که بعد از القاب و خطاب بدین دو صنف نویسد (صنف اول مشتمل بر سی و هشت فصل، صنف دوم مشتمل بر دوازده فصل است)؛ مرتبه 4. در مکاتبات مقربان سلاطین و امراء و وزراء و خوانین و خدم ارکان دولت و ملوک ولایات و سادات و مشایخ و قضاة و غیرهم و مضمونات آن و عرضه داشت رعایا به سلاطین و جواب آن و محاضر و اجوبه و شرط نامه که نواب و عمال به سلاطین دهند و جواب و تذکره که به امرا و وزرا و اعاظم مملکت نویسند و اجوبه آن (این مرتبه مشتمل بر بیست فصل و هر فصلی بر دو صورت مکتوب و جواب و هر صورتی مشتمل بر سه نوع است)؛ قسم 2. در احکام دیوانی و تفویض اعمال به امراء مغول و وزراء و نواب و ابواب سلطنت و استیفاء ممالک و الغ تیبکچی و نظارت و اشراف و حکمی و انشاء و نیابت وزارت و دفتر داری و حکومت و متصرفی ولایات و قانون یاسامیشی و تعدیلی و خرز و تخمین و احصاء مواشی و اسفهسالاری و امارت عسس و ملک التجاری و حکومت دارالضرب و معیری و صاحب جمعی اموال و مناصب قلمی ولایت و عمارت به ایران و کاروان سالاری و ریاست و تولیت قضایاء شرعی از قاضی القضاتی ممالک و قضایاء ولایات و نقیب النقبائی و حکومت اوقاف سادات و اوقاف ممالک و امارت محمل و وفد حجاج و تدریس و خطابت و احتساب و اعادت و فقاهت و شیخی خانقاه و اثبات صوفی در خانقاه و ساغوری بیمارستان و کتابت دارالقضا و امین آنجا و مورخین حجج و قبالات و عامل زکوات و حکومت بیت المال و متصرفی جزیه و تفویض امامت و اذان و احسان و رعایت مصلحین و تهدید و سیاست مجرمان و لوازم و لواحق آن، این قسم دوم مشتمل بر دو «باب»: باب اول آن در سه ضرب و مجموعاً در پنجاه و شش فصل، باب دوم در دو ضرب در بیست و دو فصل. مطالب فوق چون مشتمل بر بیان مندرجات و طرز کتاب بود عیناً نقل گردید تا مطالعه کنندگان به خوبی دریابند که در این کتاب چه مباحثی هست و برای دانستن و پی بردن به کیفیت انشاء و القاب و اطلاع بر تشکیلات آن عصر و حتی حدود و ثغور دولت شیخ اویس از کتب خوب و نفیس می‌باشد و مؤلف در طی منشآت به اشعار عربی و فارسی بسیار تمثل جسته و در خاتمه کتاب قصیده‌ای در مدح شاه اویس از انشاء خویش ضبط نموده و این کتاب تقریباً در حدود 23000 بیت کتابت دارد. آن را در 73 سالگی ساخته و در 2 رجب 761 تسوید و در 767 در تبریز تصحیح و در 24 رجب، 767 به بیاض بردن آن را به انجام رسانده است. (ابن یوسف شیرازی) [الذریعة: 165/8؛ کشف الظنون: 754/1؛ هدية العارفين: 161/2؛ فهرست کتابخانه موزه بریتانیا در لندن (ضمیمه)؛ دنا 1186/4 (6 نسخه)]