الدر المصون في علم الكتاب المكنون

● الدر المصون في علم الكتاب المكنون / علوم قرآن / عربی ad-durr-ul maṣūn fī ‘ilm-il kitāb-il maknūn ابن سمین حلبی، احمد بن یوسف، - 756 قمری ebn-e samīn-e ḥalabī, aḥmad ebn-e yūsof (- 1356) تاریخ تألیف: رجب 731 ق این کتاب از برجسته‌ترین کتاب‌هایی است که در اعراب قرآن نگاشته شده؛ چنان که در کشف الظنون آمده: «و الدر المصون اجل ما صنف فی هذا الباب» و به گفته مؤلفش: «فانه لب کلام اهل هذه العلوم» از این کتاب به نام‌های متفاوت یاد شده است؛ از جمله در کشف الظنون (1: 122) و هدية العارفین (1: 111) «الدر المصون فی علم الکتاب المکنون» ثبت گشته و در اعلام زرکلی (1: 274) و الدرر الکامنة (1: 360) با عنوان «الدر المصون» درج شده و در طبقات المفسرین (1: 100) «اعراب القرآن» نامیده شده و در بسیاری از منابع از جمله در مقدمه خود مؤلف «الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون» خوانده شده و به همین نام به چاپ رسیده است. این کتاب: 1. جامع نظرات علمای گوناگون در اعراب آیات است مؤلف آراء قوی و ضعیف را با ادله آنها آورده است؛ 2. سرشار از بحث‌های نحوی است و در مناسبت‌های گوناگون به طور مفصل به بحث‌های نحوی و نظرات علمای نحو اشاره کرده است؛ 3. مشحون از مباحث لغوی است و به اصل و اشتقاق مفردات لغات و کلمات قرآن اشاره کرده و از این حیث در حد مفردات القرآن راغب، دارای اهمیت است؛ 4. قراءات قرآنی، اعم از شاذ و متواتر، و اصحاب قرائات را معرفی نموده است؛ 5. مؤلف از منابع متعددی بهره برده و از این رو، نصوصی در کتاب درج شده که اصل آن ها از بین رفته و فقط آنچه سمین در این کتاب از آنها نقل نموده، باقی مانده است؛ 6. کتاب مشحون از شواهد عربی است. مؤلف در جای‌های گوناگون به شواهد شعری استشهاد کرده و به لحاظ وسعت اطلاعی که داشته، در برخی موارد شواهد نادری آورده که در منابع دیگر یافت نمی‌شوند. علاوه بر این به شواهد قرآنی و احادیث نبوی نیز استشهاد کرده است؛ 7. به مباحث بلاغی نیز در موارد بسیار اشاره نموده است؛ 8. در خلال بیان اعراب آیات، به جنبه‌ای از تفسیر آیات و اقوال مفسرین نیز التفات کرده است. نسخه‌های خطی بسیاری از این کتاب در کتابخانه‌های عالم یافت می‌شوند؛ از جمله نسخه‌ای به خط مؤلف در کتابخانه «شهید علی پاشا» در ترکیه، ش 116 تا 119 نگهداری می‌شود. در الفهرس الشامل للتراث، بیش از یکصد نسخه خطی از الدر المصون معرفی شده‌اند. عبدالرحمن بن عمر تواتی (زنده در 1172ق) مختصر الدر المصون نگاشته و نسخه‌ای از آن در کتابخانه «ملی پاریس» ش 5396 نگهداری می‌شود. (حافظیان) چاپ: بیروت، محقق: احمد محمد الخراط، دارالقلم للطباعة و النشر و التوزیع، 6جلد، 1406ق؛ بیروت، دارالکتب العلمية، 1414ق، تحقیق و تعلیق علی محمد معوض، عادل احمد عبدالموجود، دکتر جاد مخلوف جاد و دکتر زکریا عبدالمجید نوتی و با مقدمه و تقریض دکتر احمد محمد صیرة در هفت جلد، به قطع وزیری بزرگ [معجم المؤلفین، 2: 211؛ کشف الظنون، 1: 122؛ الفهرس الشامل للتراث العربی الاسلامی المخطوط (علوم القرآن، مخطوطات التفسیر و علومه)، 1: ص 411 -416؛ فهرس المخطوطات العربية المحفوظة في مكتبة الاسد الوطنية، 5: ص 116-122؛ فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهرية (علوم قرآن)، 2: ص 125-130؛ دنا 4/ 1100؛ الاوقاف العامة بغداد 103/1]