دانشنامه علائی

● دانشنامه علائی = حکمت علائی / چند دانشی / فارسی dāneš-nāme-ye ‘alā’ī = hekmat-e ‘alā’ī ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) به دستور: علاء الدوله ابوجعفر محمد بن دشمنز یار معروف به ابن کاکویه صاحب اصفهان (- 433) کتابی در منطق و طبیعی و حکمت الهی و هیئت و هندسه و حساب و موسیقی. در دیباچه چنین مذکور است: «فرمان بزرگ خداوند ما ملک عدل مؤید منصور عضد الدین علاء الدولة و فخر الملة و تاج الائمة ابوجعفر محمد بن دشمنیر از مولی امیر المؤمنین ... آمد به من بنده و خادم درگاه وی که یافته‌ام اندر خدمت وی همه کامهای خویش از ایمنی و بزرگی و شکوه و کفایت و برداختن به علم و نزدیک داشتن مر خادمان مجلس وی را کتابی تصنیف کنم به پارسی دری». شهمردان صاحب نزهت نامه علائی می‌گوید: «و شنیدم که خداوند ماضی علاء الدولة قدس الله روحه و بقاء دولت خداوند به او جاودانه پاینده و باقی باد خواجه رئیس بوعلی سینا را گفت اگر علوم اوایل به عبارت پارسی بودی من توانستمی دانستن و بدین سبب به حکم فرمان دانشنامه علائی ساخت و چون بپرداخت و عرضه کرد از آن هیچ در نتوانست یافتن». بعضی گفته‌اند هنگامیکه روزگار ابن سینا سپری گشت سه قسمت منطق و حکمت الهی و طبیعی بجای مانده و باقی دستخوش حوادث ایام شده بود، عبدالواحد بن محمد فقیه جوزجانی از خواص اصحاب و شاگردان شیخ مباحث حساب و هیئت و ریاضی و موسیقی آن را از الشفاء و رسائل دیگر شیخ الرئیس به پارسی ترجمه کرده و این کتاب را به پایان رسانیده است. (یوسف اعتصامی) کتاب دانشنامه یگانه تصنیف فارسی شیخ است که در انتساب آن به شیخ تردید نشده و در جمیع نسخ قدیمی فهرست آثار شیخ با قید اینکه فارسی است نام برده شده و نخستین کتاب جامعی است که به فارسی در جمیع علوم نظری متداول آن زمان نوشته شده و تا امروز باقی است. آغاز: سپاس و ستایش مر خداوند آفریدگار بخشاینده خرد را و درود بر پیامبر گزیده وی محمد مصطفی و بر اهل بیت و یاران وی ... آغاز بخش حکمت: حمد له. صلات. آغاز علم برین نخستین فصل اندر چندی علم‌های حکمت هر علمی را چیزی هست که اندر آن علم از حال وی آگاهی جویند ... انجام: تا اینجا بس بود سخن گفتن اندر علم طبیعی و بیانرا جایگاهی دیگر است. چاپ: تهران، انجمن آثار ملی: 1331، به تصحیح محمد معین، محمد مشکوة و مجتبی مینوی؛ حیدرآباد دکن، سنگی، 1309، وزیری کوچک، 4+137صص [الذریعة 47/8؛ دکتر مهدوی ص 101-113؛ قنواتی ص 100-110؛ دنا 1091/4-1092 (26 نسخه)] شرح و حواشی: 1- شرح دانشنامه علائی