دانشنامه شاهی

● دانشنامه شاهی / چند دانشی / فارسی dāneš-nāme-ye šāhī استرآبادی، محمد امین بن محمد شریف، -1033 قمری estarābādī, mohammad amīn ebn-e mohammad šarīf (-1624) اهدا به: محمد قطب شاه هندی (1020-1035ق) تاریخ تألیف: 1035ق؛ محل تألیف: مکه مکرمه این کتاب دارای چهل «فائده» است در مسایل کلامی، فلسفی، منطقی، اصول فقه و عبادات؛ در دیباچه این کتاب می‌گوید: «چون این رساله در طریقه خاصه به منزله کتاب اربعین فخر رازی است در طریقه عامه مرتب بر چهل فائده شد». در فائده اول دانشمندان را به 6 فرقه تقسیم کرده: اشراقیان، صوفیان متشرع، مشائیان، کلامیان، پیروان معصومین و تنها فرقه آخر را بر صواب دانسته. در ذیل این فائده تاریخچه آغاز رواج علم اصول فقه و روش فلسفی و نظری را در اصول عقاید پس از کلینی، و تحولات آن را تا زمان علامه حلی و پس از علامه تا زمان استاد خود میرزا محمد استرآبادی (البته بر اساس معتقدات خود) شرح داده و علامه را پایه‌گذار و مروج طریقه مرکبه (خلط بین طریقه عقلی و نقلی در کلام و در اصول فقه) می‌شناسد و روشی را که او در باب تقسیم احادیث به 4 قسم و شیوه‌ای را که در تصحیح و جرح و تعدیل اخبار و اجماعات اتخاذ کرده و بعدها مورد پسند شهید ثانی و شیخ علی کرکی و دیگران قرار گرفته، به غفلت منسوب می‌دارد و در بیان آغاز پیکار خود با مجتهدان می‌گوید: «پس ایشان (یعنی میرزا محمد استرآبادی) بعد از آنکه جمیع فنون احادیث را به فقیر تعلیم کردند به فقیر اشاره کردند که - احیاء طریقه اخباریان بکن و شبهات که معارضه با آن طریقه دارد، رفع آن شبهات کن مرا این معنی بر خاطر می‌گذشت لیکن رب العزة تقدیر کرده بود که این معنی بر قلم تو جاری شود - پس فقیر بعد از آنکه جمیع علوم متعارفه را از اعظم علماء آن فنون اخذ کرده بودم در مدینه منوره سر به گریبان فکر فرو می‌بردم ... تا آنکه به توفیق رب العزه ... به اشاره لازم الاطاعه امتثال نمودم و به تألیف فوائد مدینه موفق شدم- و به به مطالعه شریف ایشان رسید». استرآبادی در این کتاب از قطب رازی قوشچی و گرگانی به خوبی یاد کرده و بر دوانی و صدر دشتکی تاخته و هرجا مناسبتی پیش آمده از تعرض و طعن بر دوانی و صدرالدین شیرازی دریغ نداشته و به تکرار آن دو را مخرب دانش ولایی) کتاب به روش «الاربعین» فخر رازی تنظیم شده، و چون پادشاه به فارسی بیشتر مأنوس بود کتاب بدین لغت تألیف شده و نام آن از نام وی گرفته شده است. آنچه در الذریعه (6: 16) به نام «فوائد دقايق العلوم العربية و حقايقها الخفية» به نقل از «الفوائد المدنية» او آمده است شاید جز این یکی باشد ولی آنچه در آشنایی با چند نسخه خطی (دفتر یکم ص 114) به نام «فوائد الدقایق» آمده است همین دانش نامه است. آغاز: بسمله الحمدلله الذى عرفنا نفسه بعنوان أنه خالق السماوات والارضين و ما فيهن ... اما بعد پس می گوید فقیر کثیر القصور مؤلف این رساله شریفه که چون به توفیق. انجام: الهی تو این شاه درویش دوست ×× که آسایش خلق در ظل اوست / بسی بر سر خلق پاینده دار ×× به توفیق طاعت دلش زنده دار. اللهم خلد ملکه وسلطانه ودام علی العالمین بره واحسانه وانصره ... والسلام فی الملک العلام. [الذريعة 46/8؛ نسخه‌های منزوی 664/1-941/2؛ کشف الحجب 210؛ فهرستواره منزوی 285/9؛ دنا 1090/4-1091 (36 نسخه)]