دانشنامه جهان

● دانشنامه جهان / فلسفه، طبیعیات، طب / فارسی dāneš-nāme-ye jahān امیران حسینی، علی بن علی، ق9 قمری amīrān hoseynī, ‘alī ebn-e ‘alī (- 15c) اهدا به: سلطان محمود بهادرخان تاریخ تألیف: 871ق؛ محل تألیف: بدخشان در حکمت طبیعی آفرینش پاره‌ای از آثار علوی و اندکی از مباحث عامه و طب و تشریح، مشتمل بر ده «فصل» و بیست «اصل» و چهار «نتیجه» و یک «خاتمه»: فصل 1. بیان پدید آمدن عقل کل و نفس کل به سبیل اجمال؛ 2. بیان پدید آمدن افلاک و ترتیب ایشان؛ 3. بیان گردش افلاک و مدت دور هر یک؛ 4. بیان پیدا شدن عناصر و مکان هر یک؛ 5. بیان تقسیم عناصر؛ 6. کیفیاتی که لازم عناصرند؛ 7. بیان طبقات عناصر؛ 8 بیان شکل افلاک و عناصر و چگونگی ایستادن زمین؛ 9. بیان معنی و حقیقت جسم؛ 10. تقسیم جسم بسیط و مرکب؛ اصل 1. استحالت عناصر؛ 2. سبب پیدا شدن بخار و دخان؛ 3. بیان پیدا شدن باد؛ 4. بیان پیدا شدن ابر؛ 5. بیان تولد مادران؛ 6. بیان پدید شدن برف؛ 7. پیدا شدن تگرگ؛ 8. حدوث نژم (شبنم)؛ 9. پیدا شدن رعد؛ 10. پیدا شدن برف؛ 11. پیدا شدن صاعقه؛ 12. پیدا شدن کواکب منقصه و شهب و شهاب ثاقب؛ 13. بیان علامات حمره؛ 14. پیدا شدن شمسیات؛ 15. حدوث نیازک؛ 16. پیدا شدن قوس و قزح؛ 17. پدید آمدن هاله؛ 18. پیدا شدن زلزله؛ 19. بیان برآمدن آواز از زمین؛ 20. پیدا شدن آب چشمه و کاریز و چاه؛ نتیجه 1. پیدا شدن معادن که اقسام آن حجریات است؛ 2. پیدا شدن نباتات و نفس و قوای آن؛ 3. پیدا شدن حیوانات؛ 4. پیدا شدن انسان و بسیاری از نکات؛ خاتمه: در تشریح اعضاء انسان مشتمل بر یک تبصره و سی و دو وصله. در خاتمه تشریح قانون بوعلی را به اختصار ترجمه کرده است. مسائل فلسفی و مباحث مربوط به امور عامه و نفس را مؤلف بدون اینکه نام برد از شرح اشارات خواجه و گاه از متن اشارات ترجمه‌ای به اختصار و نارسا کرده است. وصله ششم نیز در «اثبات کردن وجود عقل ...» و دنباله آن تا آخر مسائلی که مربوط به قوای نفس انسانی و اسباب حدوث کرامات و خوارق عادات و فصول خواب و رؤیا همه ترجمه‌ای است سخت به اختصار و بدون ذکر نام از شرح اشارات خواجه و با تطبیق دقیق روشن می‌گردد. جالب آن است که در پایان نتیجه چهارم و پیش از خاتمه در ذیل یک «تنبیه» می‌گوید: «در ذکر وصیتی که حضرت شیخ ابوعلی در آخر اشارات آورده‌اند ...». سپس سخن خواجه را در شرح وصیت شیخ الرئیس عیناً با کمی اختصار ترجمه کرده است. آغاز: سزاوار ستایش و سپاس مبدعی است که به اقتضای ذات او که در لسان صاحب نوامیس الهی بأمر کن معبر گشته چاپ: هند، 1880م؛ بمبئی، سنگی، 1291، وزیری، 367 ص [نسخه‌های منزوی 422/1؛ الذریعة 46/8؛ فهرست کتب فارسی دیوان هند ش 2174-2173؛ فارسی برلین از ویلهلم فیچ ش 353 ص 372-374؛ ریو 436/2-440؛ بادلیان ش 1456؛ فهرستواره منزوی 3851/5؛ دنا 1089/4-1090 (33 نسخه)]