داستان دخمه انوشیروان

● داستان دخمه انوشیروان / داستان / فارسی dāstān-e daxme-ye anūšīravān داستانی کهن با تحریرهای گوناگون. در ترجمه جاویدان خرد محمد حسین (چاپ 1294ق)، در راحة الصدور، قابوس نامه، نصیحت الملوک، روضة الاولی الالباب، ... و عجایب المخلوقات از آن نقل شده است. گزارش ملاقات مأمون با بازمانده دخمه‌بان انوشیروان است و به راهنمایی او، به دخمه انوشیروان می‌رود و شگفتی‌هایی را که در آن دخمه دیده است، گزارش می‌کند. این داستان در عجائب المخلوقات چنین است: چون مأمون به خلافت بنشست علما را حاضر کردی و قصه‌ها و شگفتی‌های علم پرسیدی دانای گفت که نوشروان عادل طاقی کرده بود به مدائن کس آن بیران نتواند که کردن و او آنجا آمد تا بیند چیزی شکفت دیده، مردی پیر را پرسید که این ایوان که ساخت؟ گفت: نوشروان و من گور وی دانم که کجاست وی را برد به راهی دشخوار تختی زرین و نوشروان را بر آن جایگه خوابانید و تاخ بر سر و یارهای در دست و اندام‌ها آلوده به داروها تباه نشود. چو مأمون وی را بدید بگریست، و موی بناگوش سپید دید، عصا به یی زرین بفت بر پیشانی وی بسته، و بران نوشته که: دنیا به کس نماند، و گیتی یزدان کرد نه من به کوشش، یک ره که عمر نیست من چه خواهش، که گیتی نه جاوید من چه رامش. پس انگشتری که دید بر آن نوشته: انگار که گیتی همه تو را شد، چو گاه رفتن آمد همه نیست شد پس از وفات من ملکی اینجا آید و ناقصی با وی باشد که درین قبه خیانت کند. مأمون بیرون آمده و تفحص(کرد) خادمی انگشتری برگرفته بود بر آن نوشته: هر که را مال نه کامرانی نه، هر کرا زن نه کدخدایی نه، هر کرا فرزند نه شادمانی نه، هر کرا این سه نه هیچ غم نه. نسخه‌ها همگی یک تحریر نیست. [دنا 1074/4؛ مشترک پاکستان 1401/6: چند تحریر که برخی از آنها همین داستان است؛ نسخه‌های منزوی 1604/2: نشانی 7 نسخه از همین داستان و 3713/5: نشانی 4 نسخه؛ ریو 51/1؛ فهرستواره منزوی 441/6]