خیل نامه

● خیل نامه = فرس نامه / حیوان شناسی / فارسی xayl-nāme = faras-nāme متطبب ابزری، علی بن محمد، - 815 قمری motatabbeb-e abzarī, ‘alī ebn-e mohammad (- 1413) اهداء به: قطب الدین تهمتن شاه تاریخ تألیف: یکم رمضان 812ق در دو کتاب است اولی در چهل باب و دومی در شصت باب. در دیباچه نسخه تاجیکستان، نگارنده خود را علی بن محمد المطیب (المتطبب؟) یاد کرده، که در دربار «پادشاه بزرگی» کار می‌کرده است. فهرست‌نگار تاجیکستان می‌افزاید: گویا نگارنده در دربار شاهرخ، هرات (807-850ق) کار می‌کرده است و تاریخ انجام را رمضان 812ق گرفته است. نسخه دائرة المعارف، دیباچه و بخشی از متن تا میانه باب 11 از «کتاب اول» را ندارد. سپس: باب 12. در معرفت اسباب نیک، آنچه دلیل می‌کند بر نیکی اسب شش چیز است؛ 13. معرفت اسبهای دونده؛ 14. انواع اسبان که کدام چه کار را شاید؛ 15. (نسخه: بانجدهم) معرفت اسبان داغی (که می‌گوید داغی به زبان لری یعنی کوهی)؛ 16. تربیت اسبان پادشاهان؛ 17. معرفت اسبان رونده؛ 18. تربیت کرده اسب؛ 19. در زین کردن؛ 20. ؟؛ 21. فرق میان مادیان و نر؛ 22. فحل دادن اسبان؛ 23. معرفت فحل؛ 24. خصی کردن اسب‌ها؛ 25. تربیت اسبی که به کرگی کار نفرموده باشند؛ 26. جو دادن و به کار آوردن اسب؛ 27. سبق کردن و آداب آن؛ 28. معرفت اسبان سرکش و تدبیر آن؛ 29. تدبیر اسب بدرکاب؛ 30. تدبیر اسب مانع النزول (اسبی که مانع از فرود آمدن سوار می‌شود)؛ 31. تدبیر اسبان نازل لگام؛ 32. تدبیر اسب حرون؛ 33. تدبیر اسبان بد نعل؛ 34. آداب نعل بستن؛ 35. آب و علف به اسب دادن؛ 36. تیمار داشت در زمستان و تابستان ...؛ 40. مسابقه شرعی. کتاب دوم: باب 1. معالجه علتی که در سر باشد؛ 2. معالجه اسبی که در سرپلیدی دارد؛ 3. معالجه سرزدگی اسب؛ 4. علاج سپیدگی که در چشم اسب افتد؛ 5. معالجه اسبی که او را در چشم ریش و آب سیاه بود؛ 10. تدبیر اسبی که بی‌علت علف نخورد؛ 15. معالجه اسبی که او را ؟ بود؛ 20. معالجه اسبی که او را باد تقطیع بود؛ 25. معالجه خشکی اسب؛ 30. اسبی که او را خارش پدید آمده باشد؛ 35. جراحت از تیغ و نیزه؛ 40. معالجه ریش شش؛ 45. معالجه حضد؛ 50. اسبی که او را کشن غلبه کرده باشد؛ 55. تدبیر شکافته شدن سم؛ 60. تدبیر ضعیف شدن اسب. (احمد منزوی) آغاز: بسمله. حمد بیحد و مدح بیعد حضرت حکیم علی الاطلاقی را که کل (گل: غنچه) دل خواص به نسیم لطف بی قیاس بشکفاند [بشکفانید: بشکافید] و روایح عرفان ... السلطان بن السلطان سلطان شاه اسماعیل بهادرخان ظل الله فی الارضین قطب الحق و الدنیا و الدین بهمن شاه خلد الله ... فرمود که کمترین غلامان علی بن مطلب (کذا) ... کتابی نویسد در خیل نامه ... باب اول در آفرینش اسبان و اختلاف کرده اند اما آنچه در کتب متقدمان ... [دنا 1059/4 (1 نسخه)؛ نسخه‌های منزوی 418و 442؛ فهرستواره منزوی 3850/5]