احصاء العلوم

● احصاء العلوم = مراتب العلوم / فهرست / عربی iḥṣā’-ul ‘ulūm = marātib-ul ‘ulūm فارابی، محمد بن محمد، 260؟ - 339 قمری fārābī, mohammad ebn-e mohammad (875 - 951) نام علوم و دانش‌هایی که در عصر فارابی تدریس می‌شده در این رساله آورده و مرتبه و فایده هر کدام را ذکر نموده است. رساله دارای پنج «فصل» است: 1. علم لسان؛ 2. علم منطق؛ 3. علوم تعالیم؛ 4. علوم طبیعی؛ 5. علم مدنی. در بعضی از کتاب‌ها نام این رساله «مراتب العلوم» نیز ثبت شده است. این کتاب از دیرباز مورد توجه بوده زیرا از یک سو مبین وسعت دانش فارابی است و از سوی دیگر بیان‌کننده مفهومی است که از لفظ علم در آن عصر اراده می‌شده. فارابی در این تقسیم‌بندی شیوه ارسطو را پیش گرفته جز آن‌که دو علم دیگر یعنی علم فقه و کلام را که از علوم اسلامی است و در عصر او اهمیت بسزایی داشته بر آنها افزوده است. آغاز: بسملة، ... قال: قصدنا فی هذا الکتاب أن نحصی العلوم المشهورة علماً علماً و نعرف جمل ما یشتمل علیه کل واحد منها و أجزاء کل ما له منها أجزاء ... الفصل الأول فی علم اللسان، علم اللسان فی الجملة ضربان ... انجام: و جایز ان یحمل الانسان علی خط نفسه بالکذب و المغالطة کما یفعل بالنساء و الصبیان. چاپ: شیخ محمد رضا شبیبی، سال 1340ق، مجله عرفان، چاپ صیدا، جلد چهارم، ص 20-11، 143-130، 257-241 چاپ کرده؛ دکتر عثمان امین، قاهره، 1931م؛ آنگل پلنسیه متن عربی آن را در سال 1932م در مادرید چاپ کرد؛ حسین خدیو جم متن عربی را به فارسی ترجمه و سال 1348ش چاپ کرده است.