خمسه خواجو

● خمسه خواجو / شعر / فارسی xamse-ye xājū خواجوی کرمانی، محمود بن علی، 689 - 753 قمری xājū-ye kermānī, mahmūd ebn-e ‘alī (1291 - 1353) خواجو پس از امیر خسرو به تقلید نظامی پنج مثنوی به بحرهای مختلف نظیر خمسه نظامی انشا نموده و هریک را به نامی نامیده و نیز ممدوح وی در هر یک از کتب پنجگانه یکی از بزرگان بوده و در حدود 10906 بیت شعر می‌باشد. یکایک آنها را به ترتیب سال انشاء عبارت است از: 1. همای و همایون، این کتاب را چنانکه خود تصریح نموده در بغداد انشا و تقریباً شامل 3203 بیت می‌باشد و به سال 732 (کنم بذل برهرکه دارد هوس ×× که تاریخ این نامه بذل است و بس) به انجام رسیده و در مقدمه آن ابوسعید بهادر خان و خواجه غیاث الدین محمد وزیر را مدح گفته و در خاتمه آن از تاج الدین عراقی تشکر نموده که این مؤلفه را در هنگامی که خدمت پادشاه مشرف می‌شده به عرض رسانیده و در این هنگام خواجو در کرمان بوده است. همای و همایون به سال 1289 در هندوستان چاپ گردیده و آغاز آن این است: بنام خداوند بالا و پست ×× که از هستیش هست شد هرچه هست. 2. گل و نوروز، این کتاب را در معاشقه نوروز پسر پادشاه خراسان با گل دختر پادشاه روم به وزن خسرو شیرین نظامی به سال 742 (به روز جیم و ازمه دال رفته ×× زهجرت باو میم و ذال رفته) انشا و به نام تاج الدین عراقی موشح کرده و در حدود 2615 بیت می‌باشد و آغاز آن این است: به نام نقش بند صفحه خاک ×× عذار افروز مه رویان افلاک 3. روضة الانوار، برابر مخزن الاسرار در بیست «مقاله» است و شامل مطالبی عرفانی می‌باشد، به نام شمس الدین محمد بن صائن وزیر شاه شیخ ابو اسحق به سال 743 به نظم کشیده و در تاریخ آن می‌گوید: جیم زیادت شده بر میم و ذال ×× و آمده چون عین منعل هلال. به سال 1306 خورشیدی در تهران چاپ شده و در حدود 2200 بیت می‌باشد و آغاز آن این است: زینت الروضة فی الاول ×× باسم اله الصمد المفضل. 4. کمال نامه، مثنوی عرفانی و نظیر هفت پیکر نظامی انشا و به نام شاه شیخ ابو اسحق موشح گردیده و در تاریخ او می‌گوید: «شد بتاریخ هفتصد و چل و چار ×× کار این نقش آذری چونگار»، و در حدود 1879 بیت می‌باشد و آغاز آن: بسم من لا اله الا الله ×× صیغ لفظی و زین معناه. 5. گوهرنامه، این کتاب اصولاً به وزن مثنوی می‌باشد ولی در آن غزل‌هایی را مندرج و به نام بهاءالدین وزیر (محمود بن عزالدین یوسف) که از نواده‌های خواجه نظام الملک طوسی بوده موشح ساخته و بیشتر مطالب آن در مدح اجداد بهاء الدین مذکور می‌باشد و درتاریخ انجام آن می‌گوید: «مه تیر و زمه یک نیم رفته×× ز هجرت ذال و واو و میم رفته» (746) و شماره ابیات آن را موافق اسم نظام الملک به استثنای حرف نون و لام (1031) دانسته «حسابی از نظام الملک بر ساز ×× وز آن مجموع لام و نون بینداز» و آغاز آن این است: بنام نام دار نام داران ×× گدای درگه او شهریاران. چاپ: جز همای و همایون و روضة الانوار آن، تاکنون چاپ نگردیده [دنا 1011/4؛ فهرستواره منزوی 435/10]