احسن البیان فی تفسیر القرآن

● احسن البیان فی تفسیر القرآن = بحر المحبة فی اسرار المودة = تفسیر سورة یوسف = احسن القصص / تفسیر / عربی aḥsan-ul bayān fī tafsīr-il qur‘ān = baḥr-ul maḥabba fī asrār-il mawadda = tafsīr-u sūrat-i yūsuf = aḥsan-ul qiṣaṣ غزالی، احمد بن محمد، - 520 قمری qazālī، aḥmad-e-bn-e mohammad ( - 1127) فهرست‌نگار محترم کتابخانه مرعشی (سید محمود مرعشی) مرقوم نموده‌اند: «این کتاب در بعضی از نسخ خطی و چاپی متأخر به ابوحامد محمد غزالی نسبت داده شده که قطعاً اشتباه است چه کاتب یکی از نسخ خطی، که با نام احمد غزالی آشنا نبوده، آن را به محمد تغییر داده است و دیگران هم تبعیت نموده‌اند. برای روشن شدن موضوع، به بررسی بیشتر می‌پردازیم. الف - ارباب تراجم و رجال، که آثار محمد غزالی را ذکر نموده‌اند، تحت هیچ عنوان، متعرض تفسیر سوره یوسف در آثار وی نشده‌اند. ب - دانشمند محقق مصری عبد الرحمن بدوی در کتاب تحقیقی «مؤلفات الغزالی» در حدود 570 صفحه پیرامون مؤلفات غزالی پرداخته و 456 اثر منسوب به غزالی را طی 7 بخش بررسی نموده است ... در هیچ یک از بخش‌های این کتاب، نامی از تفسیر سوره یوسف، به میان نیامده است.» ولی بر خلاف این ادعا در عنوان شماره 123 «مؤلفات الغزالی» از این تفسیر یاد کرده و نسخه‌هایی از آن را به همراه چاپ‌های آن شناسانده و چگونه ایشان ملاحظه نکرده، کمی عجیب است. جز این که در معرفی نسخه شماره 14979 کتابخانه مرعشی خود این تفسیر را به محمد غزالی نسبت داده‌اند. در آغاز برخی از نسخ، کتاب به ابوحامد محمد غزالی بزرگ نسبت داده شده است؛ البته به نظر می‌رسد انتساب آن به احمد غزالی قوی‌تر است و ما نیز همه نسخ را به او نسبت داده‌ایم. ولی از متأخرین، از میان افرادی که نام این کتاب را ذکر نموده و آن را به احمد غزالی نسبت داده‌اند، اسماعیل پاشا در «هدیة العارفین» (ج1ص83) در احوال احمد غزالی نیز «بحر المحبة» در تفسیر سوره یوسف را بی آنکه از آغاز آن نمونه دهد به وی نسبت داده است؛ مشار در ص 118 فهرست عربی‌های چاپی کتابی با نام یادشده بالا در تفسیر سوره یوسف از مجدالدین ابوالفتح احمد بن محمد غزالی طوسی نشان می‌دهد. این رساله با عنوان «سر العالمین فی تفسیر سورة یوسف» (بروکلمان) و «بحر المحبة فی اسرار المودة فی تفسیر سورة یوسف» (چاپ بمبای 1894) و «احسن القصص» آمده است. مؤلف در مقدمه می‌نویسد: «خداوند به خاطر شدت علاقه به خاتم النبیین (ص) سوره یوسف را که حاوی رموز و اسرار مودت است بر حضرتش نازل و به حکم «کنت کنزا مخفیا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لکی أعرف» محبت و مودت را علت ظهور و بروز موجودات قرار داد.» مؤلف پس از این مقدمه کوتاه بخشی از آیات را ذکر و سپس به شیوه عرفانی و اخلاقی به تفسیر آن‌ها پرداخته و در ذیل آیات به احادیث و اقوال علماء استناد و از اشعار عرب نیز فراوان استفاده کرده است. وی در هر مورد با عناوین «النکتة»، «القصة»، «الحکایة»، «فصل»، «الاشارة»، نکات شنیدنی نقل می‌نماید. غزالی ذیل تفسیر «یابنی لاتقصص رؤیاک علی اخوتک» بر اقسام نداء اشاره کرده و چنین آورده است: «قیل النداء علی وجوه: نداء التوبة، نداء الاجابة، نداء الکرامة، نداء الوحشة، نداء المضرة، نداء القربة، نداء البشارة، نداء الرحمة، نداء العقوبة، نداء الهیبة، نداء النعمة، نداء الرؤیا و العبرة فنداء التوبة لآدم و حواء فناداهما ربهما الم انهكما عن تلکما الشجرة، و نداء الاجابة لنوح (ع) و لقد نادانا نوحا فلنعم المجيبون و ...». این تفسیر از ابتدای سوره تا آیه 101 نگاشته شده است. آغاز: (بحر المحبة چاپ بمبئی) الحمدلله الذی نور قلوبنا بنور المحبة و الوداد و صیر افئدتنا مستنيرةً بضیاء الحقیقة و السداد، حتی نعلم رموز آیاته. ... اما بعد فاعلموا ان الله جعل علة لظهور الممكنات و صیر المودة ... قال تعالی احسن القصص فالمؤلف. الفقیر یحب ان یفسر تلک السورة ... قال الله تبارک و تعالی (بسملة، آلر) علمه عندالله و قال بعض المحققین ای: یا محمد تلک آیات الکتاب ... انت فی غفلة و قلبک لاهی ×× ذهب العمر و الذنوب کما هی الحمدلله الذی شهادت المكونات بوحد انيته و لانت المصنوعات لعظمته، و خضعت الجبابرة لعزته ... فالا شباح علی بساط خدمته واقفة، و لارواح علی سرادق محبته عاکفة ... سقاهم بکأس محبته ذهاقاً فازداد و الی لقائه اشتیاقاً ... قال الشيخ الامام الاجل ... ابوحامد محمد الغزالی رحمه الله. ... روی ابن عباس و ابن مسعود الحكاية قال ابن عباس: اتت طائفة الى النبى (ص) فقالو: يا محمد نحن قوم لانهتدى الى كتاب و مافينا احد قرء كتب الاولين، و انا و آبائنا نعبد الاصنام ألفاً و مائتى سنة فكيف نؤمن بک و ما سمعنا ... و القصة معروفة فانزل الله سورة يوسف؛ بسملة. الر. تلک آیات الکتاب ... فصل فى الوجوه، قال تعالى وجوه يومئذ مسفره ... [القصه] فما اسمعت كلام يوسف الاخالته ام شمعون فأفشته على اخوته انجام: عاش يعقوب خمسا و عشرين ... و لم يكن بينهما الامسافة شهر. قال كعب. لم يوقف على قبر يوسف الا في زمان موسى. ... فدلته على قبر يوسف ... و خرج موسى من على نهر الفيوم فضرب موسى عصاه على النهر فوقف الماء عن يمين القبر ... فنزل و استخرج التابوت و حمل جسده عند قبور آبائه صلوات الله عليهم اجمعين چاپ: بمبئی، سنگی، 1319، رقعی، 164ص؛ در تهران نیز چاپ شده [معجم المؤلفین 148/2؛ کشف الظنون 166/1؛ وفیات الاعیان 97/1؛ مؤلفات الغزالی؛ مشارعربی 205] شرح و حواشی: 1- انیس المریدین و شمس المجالسين انصاری، عبدالله بن محمد (481-396)