خلاصه خلاصة التواریخ

● خلاصه خلاصة التواریخ / تاریخ جهان / فارسی xolāse-ye xolāsat-ot tavārīx تویسرکانی، محمد امین بن محمد یوسف، ق13 قمری toyserkānī, mohammad amīn ebn-e mohammad yūsof (- 19c) وابسته به: خلاصة التواریخ = تاریخ سلاطین؛ یزدی، محمد رضا بن محمد هاشم (-13) خلاصه خیلی فشرده‌ای است از خلاصة التواریخ یزدی، در این خلاصه تاریخ عمومی جهان و تعداد پادشاهان هر سرزمین و مدت سلطنت هر سلسله بدون فصل‌بندی از آغاز جهان تا اواخر قاجاریه ذکر شده است. بخش‌های اخیر کتاب که به دودمان قاجاریه مربوط می‌شود نسبتاً مفصل‌تر از بخش‌های دیگر می‌باشد و در این قسم شرح حال بعضی از علمای عصر قاجاری و نیز وقایع بابیه ذکر شده و در خاتمه هم بعضی عجایب و غرایب و معرفت عیون و جزایر و بلاد و جبال و علم فراست آورده شده است. «خلاصة التواریخ» تألیف هادی بن محمد رضا یزدی است که آن را در روزگار محمد خان ماکوئی فرمانده یزد نگاشته است و اندکی پس از مرگ او (17 ذیحجه 1271 ق / اوت 1855 م) به انجام رسانده است (ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ج 2، ص 684). در فهرست نسخه‌های خطی فارسی (4149/6) یک نسخه و در فهرست نسخ خطی کتابخانه مرعشی سه نسخه به شماره‌های (3523 و 6231 و 7248) از «خلاصة التواریخ» معرفی شده لکن آغازی که برای آن در هر دو فهرست نقل شده با آغاز نسخه ما «خلاصة خلاصة التواریخ» همسان می‌باشد، در الذریعه (223/7) نیز «خلاصة التواریخ» ذکر شده که مؤلف و آغاز کتاب مغایر با کتاب مذکور می‌باشد، استوری نیز نسخه‌ای از «خلاصة الخلاصة التواریخ» در کتابخانه ملی تبریز به شماره 393 و مجهول المؤلف نشان داده است (ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ج 2، ص 693). آیا «خلاصة التواریخ» یزدی همان «خلاصة خلاصة التواریخ» تویسرکانی است یا مغایر هم و آیا نسخه ما با نسخه کتابخانه ملی تبریز کتاب واحدی هستند یا نه؟ نیاز به رؤیت نسخه‌ها و مطابقت آنها دارد. (صدرائی خوئی)