خلاصة الحساب

● خلاصة الحساب / ریاضیات / عربی xulāṣat-ul hisāb شیخ بهائی، محمد بن حسین، 953 - 1030 قمری šeyx-e bahā'ī, mohammad ebn-e hoseyn (1547 - 1621) اهدا به: حمزه بهادر خان (شاهزاده صفوی) تاریخ تألیف: 24 ربیع الثانی 1006ق این کتاب از متون موجز این علم است و چون مؤلف بزرگوارش مشهور و از عصر تألیف مورد توجه مبتدی و منتهی از درس و ترجمه و شرح و تحشیه و تا اوایل قرن 14 در حوزه‌های علمی مدار بحث و تدریس بوده است. کتاب مشتمل است بر «مقدمه» در تعریف علم حساب و ده «باب» و «خاتمه»: 1. حساب الصحاح (در شش فصل)؛ 2. حساب الكسور (در سه مقدمه و شش فصل)؛ 3. استخراج المجهولات بالاربعة المتناسبة؛ 4. استخراج المجهولات بحساب الخطاین؛ 5. استخراج المجهولات بالعمل بالعكس؛ 6. المساحة (در مقدمه و سه فصل)؛ 7. فى ما يتبع المساحات من وزن الارض لاجراء القنوات و معرفة ارتفاع المرتفعات و عروض الانهار و اعماق الانهار و اعماق الآبار (در سه فصل)؛ 8. استخراج المجهولات بالجبر و المقابلة (در دو فصل)؛ 9. قواعد شريفة و فوايد لطيفة لابد للمحاسب منها و لا غناء له عنها و لنقتصر فى هذا المختصر على اثنى عشرة؛ 10. مسائل متفرقة بطرق مختلفة تشحذ ذهن الطالب و تمرنه فى استخراج المطالب؛ خاتمه قد وقع للحكماء الراسخين فى هذا الفن مسائل صرفوا فى حلها افكار ... و تفصيل مطالب را به مؤلفه ديگرش موسوم به بحرالحساب احاله نموده است. مؤلف در مقدمه، توصيفى از اين تأليف كرده و مى‌نويسد كه «اين كتاب خلاصه تمام كتاب‌هاى متقدمين و زبده رساله‌هاى متاخرين است» و در آخر كتاب هم خطاب به مطالعه‌كنندگان مى‌گويد: در اين كتاب جواهر نفيسه‌اى كه تا كنون در هيچ رساله و كتابى نياورده‌اند آوردم پس قدر آن را بدان و از غير اهلش پنهان بدار. در ديباچه بيشتر نسخه‌ها كتاب به نام سلطان حمزه بهادرخان (فرزند شاه محمد خدابنده و برادر شاه عباس صفوى) نوشته شده و به او اهدا شده است. اما در ديباچه برخى از نسخه‌ها خلاصه به نام شاه عباس و در برخى ديگر به نام سلطان حسن برادر ديگر شاه عباس است و در برخى از نسخه‌ها نيز به نام كسى نيست. آغاز: نحمدك يا من لا يحيط بجميع نعمه عدد ولاينتهى تضاعف قسمه الى امد ... انجام: فان كثيراً من مطالبها حرى بالصيانة و الكتمان حقيق بالاستتار عن أكثر أهل هذا الزمان فاحفظ وصيتى اليك و الله حفيظ عليك. چاپ: مشار عربى ص456: نشانى 2 چ؛ تهران، سنگى، 1316ق، خشتى، 42ص (صص2-43)؛ 1279ق؛ 1311ق، 43ص (صص1-43)؛ تهران، سنگى، 1276، خشتى، 40ص؛ [تبريز]، سنگى، 1301، خشتى، 42ص (صص2-43)؛ همچنين به زبانهاى انگليسى، فرانسه و لاتينى ترجمه و بارها در اروپا چاپ شده است [الذريعة 300/6 و 274/11؛ مشار عربى ص456: نشانى 2 چ؛ ريحانة الادب 589/7؛ مكتبة اميرالمؤمنين 461/2 و 462/2؛ الاوقاف العامة موصل 229/2 و 255/2 و 149/3 و 168/3 و 192/3؛ دنا 933/4- 948 (539 نسخه)] شرح و حواشی: 1- شرح خلاصة الحساب؛ استرآبادی، شرف الدین علی (-965) 2- شرح خلاصة الحساب = كنز الحساب = شرح جواد = قوانين الحساب؛ فاضل جواد، جواد بن سعید (-1065) 3- شرح خلاصة الحساب = اعمال ضرب؛ ملا شمسا، شمس الدین محمد (1016-1098) 4- شرح خلاصة الحساب؛ حسینی، محمد حکیم بن علاء الدوله (- (11) 5- شرح خلاصة الحساب؛ اصفهانی، محمد طالب بن حیدر (-11) 6- منتخب = خلاصة الحساب (ترجمه و منتخب)؛ لاهوری، لطف الله بن احمد (-11) 7- حل الخلاصة لاهل الرئاسة = شرح خلاصة الحساب؛ جزری، رمضان بن ابی هریره (-11) 8- حساب؛ حسینی، لطف الله بن محمد (-11) 9- شرح خلاصة الحساب؛ یزدی، حسین (-11) 10- شرح خلاصة الحساب؛ حسینی خلخالی، علی بن محمد (-11) 11- شمس الانهار؛ موسوی ابهری، محمد بن احمد (-11) 12- منهاج الصواب فی شرح خلاصة الحساب؛ حسینی استرآبادی، محمد تقی بن حسن (-11) 13- شرح خلاصة الحساب = ترجمه خلاصة الحساب؛ قزوینی، عبدالله بن شاه منصور (-11) 14- خلاصة الحساب (ترجمه) = شرح خلاصة الحساب؛ ترشیزی، محمد صادق بن عبدالعلی (-11) 15- شرح خلاصة الحساب؛ حسینی طباطبائی، محمد اشرف بن حبیب الله (-11) 16- موضح الخلاصة = توضيح خلاصة الحساب = توضيح الخلاصه؛ حجازی، محمد امین بن میرزا جان (-11) 17- شرح خلاصة الحساب؛ یزدی، محمد باقر بن زین العابدین (-11) 18- شرح خلاصة الحساب؛ حسینی تبریزی، محمد باقر بن ابی القاسم (-11) 19- تعلیقات علی خلاصة الحساب؛ کاشانی، محمد مؤمن بن محمد (-11) 20- تحفه خانی = خلاصة الحساب (ترجمه)؛ شاهرودی، حسین بن ابراهیم (-11) 21- تحفه قطب شاهی = شرح خلاصة الحساب = ترجمه خلاصة الحساب؛ شاهرودی، حسین بن ابراهیم (-11) 22- توضيح المطالب؛ فندرسکی استرآبادی، ابوطالب بن میرزا بیگ (-1100) 23- انوار خلاصة الحساب فی شرح خلاصة الحساب؛ سهارنپوری، عصمة الله بن اعظم (-1100) 24- شرح خلاصة الحساب؛ مرعشی، عبدالرحیم بن ابی بکر (-1149) 25- رشح السحاب فی شرح نظم الحساب = شرح خلاصة الحساب؛ قزوینی، محسن بن محمد طاهر (-1150) 26- نظم الحساب = نظم خلاصة الحساب؛ حسینی سیفی، محمد بن محمد مهدی (-1150) 27- تحفة الطلاب فی حل خلاصة الحساب؛ برسوی، عبدالرحمن بن عبدالله (-1161) 28- شرح خلاصة الحساب؛ برسوی، عبدالرحمن بن عبدالله (-1161) 29- مصباح اللباب فی شرح خلاصة الحساب = مفتاح اللباب فی شرح خلاصة الحساب = شرح خلاصة الحساب؛ سبزواری، مسیب (-12) 30- مرشد الطلاب فی حل خلاصة الحساب؛ اصفهانی، اسماعیل بن امیر (-12) 31- كشف الخلاصه = شرح خلاصة الحساب؛ خادم، ابوالبركات بن محمد اسماعیل (-12) 32- شرح خلاصة الحساب؛ یزدی، محمد باقر بن محمد حسین بن محمد باقر (-12) 33- الفوائد الجمالية بشرح الرسالة البهائية؛ فوهی ازهری، جمال الدین بن علی (-12) 34- شرح خلاصة الحساب؛ موسوی عاملی، حیدر بن محمد حسن (-12) 35- شرح خلاصة الحساب؛ مائی چلبی، عمر بن احمد (-12) 36- خلاصة الحساب (ترجمه)؛ كرمانی، محمد مؤمن بن محمد طاهر (-12) 37- شرح خلاصة الحساب؛ لاهیجانی، محمد بن جلال الدین احمد (-12) 38- فتح الابواب لخلاصة الحساب؛ آل عبدالجبار خطی، محمد بن عبد علی (-1259) 39- كشف الغطاء؛ استرآبادی، محمد جعفر بن سیف الدین (1198-1263) 40- توضیح الحساب؛ هروی، محمد تقی بن حسینعلی (1217-1299) 41- شرح خلاصة الحساب؛ طبری، محمد كاظم بن رضا (-13) 42- تحفه بهائیه؛ جرفادقانی، محمد بن علی اصغر (-13) 43- مشكاة الصواب فی شرح خلاصة الحساب؛ موسوی خوانساری، علی بن محمد باقر (-13) 44- خلاصة الحساب (ترجمه)؛ انصاری، روشن علی (-13) 45- شرح خلاصة الحساب؛ انصاری، روشن علی (-13) 46- النفائس العاملیة فی شرح الخلاصة الحسابیة؛ موسوی عاملی، حیدر بن علی (-13) 47- ایضاح الحساب = شرح خلاصة الحساب؛ لاهیجانی، عبدالكریم بن ابی القاسم (-13) 48- كنز الحساب = شرح خلاصة الحساب؛ فرهاد میرزا قاجار (1233-1305) 49- عمان الحساب؛ رجاء زفره ای، محمد علی (1243-1320) 50- حاشیه خلاصة الحساب؛ مدرس چهاردهی، محمد علی بن محمد نصیر (1252-1334) 51- كشف الحجاب عن علم الحساب = ترجمه خلاصة الحساب؛ كرباسی، عبدالرحیم بن محمد رضا (-1335) 52- كشف الحجاب فی ترجمة خلاصة الحساب؛ شهرستانی، علی بن محمد حسین (1280-1344) 53- حاشیة خلاصة الحساب؛ مخلوف، حسنین محمد (1277-1355) 54- خلاصة الحساب (منتخب) = منتخب الحساب؛ میاموی، محمد مؤمن بن ابی محمد (-14) 55- حاشیه خلاصة الحساب؛ زنجانی، احمد بن محمد رضا (-14) 56- روضة الاحباب فی شرح خلاصة الحساب؛ تکفوری، مصطفی 57- شرح خلاصة الحساب؛ یزدی، حسین بن غیاث الدین منصور 58- خلاصة الحساب (ترجمه)؛ خانلر بن علی مراد 59- شرح خلاصة الحساب؛ اصفهانی، محمد قاسم بن محمد کاظم 60- شرح خلاصة الحساب؛ رضوی حسینی، محمد رضا بن عبدالرزاق 61- شرح خلاصة الحساب؛ موسوی خوانساری، امیر محمد صادق 62- خلاصه خلاصة الحساب؛ کبودرآهنگی، محمد رضا بن علی رضا 63- تعلیقة علی خلاصة الحساب (2 عنوان) 64- تعلیقه خلاصة الحساب 65- حاشیة خلاصة الحساب (5 عنوان) 66- خلاصة الحساب 67- خلاصة الحساب (ترجمه) (10 عنوان) 68- شرح خلاصة الحساب (31 عنوان) 69- شرح خلاصة الحساب (منتخب) 70- شرح خلاصة الحساب = شرح جبریات 71- اللباب فی شرح خلاصة الحساب