ختم الغرائب

● ختم الغرائب / شعر / فارسی xatm-ol qarā'eb خاقانی، بدیل بن علی، 520 - 595؟ قمری xāqānī, badīl ebn-e 'alī (1127 - 1199) حکیم خاقانی شروانی بنابر نسبت دادن نویسنده نسخه منظومه‌ای به وزن مثنوی به نام ختم الغرائب انشا نموده و جز این نسخه (سپهسالار 272) و نسبت دادن نویسنده آن با جستجوی زیاد در کتب سیر و تذکره‌ها و فهرست‌ها چنین نسبت و آثاری از نسخه‌ای از آن نیافتم جز اینکه مجموعه‌ای که به سال 1035 نگارش یافته در کتابخانه سپهسالار با شماره 600 موجود است و به مناسبت اینکه در ابتداء آن دیباچه تحفة العراقین را کاتب به نام دیباچه ختم الغرائب معرفی نموده در دفاتر مدرسه به نام «ختم الغرائب» ثبت و به همین نام وقف گردیده است و مسلماً این نام به غلط بر این نسخه گذارده شده و با تتبعی که در این موضوع نگارنده نموده «تحفة العراقین» بدین نام (ختم الغرائب) نامیده نشده و این جمله غلط احتمال را قوی می‌کند که خاقانی بدین نام اثری داشته و گذشته از این راه طرز فکر و انشاء این منظومه که در تقلید حدیقه سنائی می‌باشد صحت انتساب آن را به خاقانی تأیید می‌کند. برای اثبات مدعی چند بیت از آن را در اینجا می‌آوریم: «فی حدوث العالم. اینها همه محدث اند و محبور ×× در قبضه قهر اسیر و مقهور / خلاق همه یکی قدیم است ×× رزاق همه یکی عظیمست / جبار مهیمن روان بخش ×× قهار قدیم ذات جان بخش / معبود جهان خدای بی عیب ×× بل جاعل عین و خالق غیب / از علت ناقص است صنعت (كذا) ×× پس مردم کاملست عایت (كذا) / تا کاملگی که آرد از خاک ×× زینگونه هزار آدم پاک / سبحان الله چه جای این است ×× کو ایزد ایزد آفرین است / گر ایزد نافریده بودی ×× کی آدم برگزیده بودی / گر دست تو را خدای عالم ×× در عالم کدخدای آدم / نه خانه نه کدخدای ماند ×× کد نیست شود خدای ماند / چون خانه کدخدای دیدی ×× کد نیست شد و خدای دیدی / چون خانه و کدخدای خود نیست ×× درخانه بجز خدای خود نیست». بدبختانه فقط قسمتی از این مثنوی به نسخه‌ای از تحفة العراقین پیوسته و 644 بیت بیشتر نیست. چاپ: به کوشش ضیاء الدین سجادی، فرهنگ ایران زمین، 13: 155-187