خاتمه فرهنگ جهانگیری

● خاتمه فرهنگ جهانگیری / لغت / فارسی xāteme-ye farhang-e jahāngīrī جمال الدین انجو، حسین بن حسن، - 1035 قمری jamāl-od-dīn anjū, hoseyn ebn-e hasan (- 1626) فرهنگ جهانگیری خاتمه‌ای دارد که در نسخه چاپی و بیشتر نسخه‌های خطی موجود نیست و خود بخشی بزرگ است دارای 5 «در» و هر در دارای درها و جلوه‌ها و با همان شیوه الفبایی فرهنگ. موضوع «درها» در خاتمه به ترتیب از این قرار است: کنایات و استعارات؛ لغات مرکب از پارسی و عربی؛ لغاتی که یکی از حروف هشت‌گانه در آن یافت نشود؛ لغات زند و پازند روستا (اوستائی)؛ لغات غریبه (نه عربیه). این بخش چندان تقطیع شده و برخی از قطعه‌ها (درها)ی آن به‌صورت رساله‌های جداگانه درآمده که به تدریج پیوندش با کتاب «فرهنگ جهانگیری» نادیده گرفته شده و نگارنده خود چند نسخه از در 4 (= لغات زند و پازند) دیده‌ام که با نام «فرهنگ لغات زند و پازند» و از مؤلف ناشناس شناسانده شده است. فرهنگ جهانگیری مشتمل است بر مقدمه و دوازده آیین و بیست و چهار باب و خاتمه‌ای در باب کنایات و اصطلاحات و استعارات، و مرکبات ولی غالباً کسانی که فرهنگ مزبور را استنساخ کرده‌اند، خاتمه را به قلم نیاورده‌اند. مؤلف خاتمه را در مقدمه کتاب چنین تعریف کرده است: «... و خاتمه‌ای در آخرش ملحق گردانیدم، و کنایات واصطلاحات و استعارات، و لغات مرکبه از پارسی و عربی و لغاتی که یکی از حروف هشت‌گانه در آن یافته شده، و لغات زند و پازند و لغات عربیه که دانستن آن ضروری بود و از آن گریزی نبود، و داخل اصل کتاب که مشتمل بر فرس قدیم است کردن مناسب ننمود، هر کدام را در دَری علی حده درج نمودم، و هر دَری را بر چند جلوه مرتب گردانیدم، بدانکه در خاتمه «در» به‌جای «باب» واقع شده و «جلوه» به منزله فصل، چنانکه معلوم خواهد شد، السعی منی والتوفیق من الله تعالی. نظم: بدین دلفریبی سخنهای بکر ×× بسختی توان زادن از راه فکر / سخن گفتن بکر جان سفتن است ×× نه هر کس سزای سخن گفتن است. «احمد گلچین معانی». [نسخه‌های منزوی 1927/3؛ الذریعه 198: 16؛ دنا 834/4]