الحيل

● الحيل / فیزیک / عربی al-ḥīyal بدیع الزمان الخوزی، ابوالعز بن ابی بکر، ق7قمری badī‘-oz-zamān-e alxūzī, abūl‘ezz ebn-e abī bakr ( - 13c) در جرثقیل است. در صفحه عنوان نسخه شماره 708/5 سپهسالار (گ 28ر) که ترجمه‌ای است از این کتاب آمده: «کتاب ترجمة الحيل لبنی موسی» ولی چنین نیست، چه کتاب الحیل بن موسی در فهرست برلین (ش 5562) شناسانده شده و جز این نسخه ماست و به گواهی نسخه ما و بروکلمان این کتاب از ابوالعز (المعز) بن ابی بکر بن اسماعیل بن زراد (الرزاز) الخوزی (الجزری - الجوزی) ملقب به بدیع الزمان می‌باشد که به نام الناصرلدین الله ابوالعباس احمد امیرالمؤمنین (575-622) در پنجاه شکل (قضیه) و شش نوع ساخته است (آداب اللغه جرجی زیدان 253/3). در نسخه ش 359 کتابخانه بهار هند که مانند این نسخه ما و در شش نوع است و به نام «فن جرثقیل خوانده شده نیز این کتاب به نام «کتاب حیل بنی موسی» یاد گردیده و فهرست مطالب کتاب در فهرست آنجا آمده است (فهرست بهار 393/2). در فهرست رامپور به نام رسالة فی رسم الات الساعة المعروف بالبنکام (ص 414) و در فهرست پاریس ش 2477 (ص 439) به نام کتاب البناکیم از نسخه‌ای از این کتاب تألیف 602ق یاد شده است. بروکلمان (494/1 و پیوست 902/1) نیز نسخه‌های همین کتاب را نشان داده و از آن به نام «کتاب فی معرفة الحيل الهندسية» یا «الجامع بين العلم و العمل النافع فی صناعة الحيل» یاد نموده است. نسخه‌ای که در فهرست پاریس شناخته شده است مورخ 890ق می‌باشد، و در آن آمده که این کتاب در سال 602ق ساخته شده است. عبارت زیر در نسخه بهار دیده می‌شود: «عند اتصالی بخدمة الزعيم الصالح ابی الفتح محمود بن محمد بن قرا ارسلان (597-618ق) زعيم ديار بكر من آل ارتق ابقاه الله و ذالک علی اثر خدمتی ابيه و اخيه خمس و عشرين سنة اولها سنة سبعين و خمسمأة الى ان افضى الامر اليه ...». از عبارت بالا چنین برمی‌آید که مؤلف از نزدیکان و شناختگان ابوالفتح محمود ارتقى 597-618ق فرمانروای دیار بکر می‌باشد، و همو در سال 602ق و گویا در شهر آمد بود که این کتاب را برای او ساخته است. فهرستی بدین گونه دردیباچه نسخه ما آمده است: نوع 1. عمل بناکیم و قیل فیاکین؛ نوع 2. عمل اوان وضوء يليق بمجالس الشراب؛ نوع 3. عمل اباريق وطساس للفصد و الوضوء؛ نوع 4. عمل فوارات في بركة متبدل و آلات الزمر الدائم؛ نوع 5. عمل آلات رفع الماء من غمرة؛ نوع 6. عمل اشكال مختلفة غير متشابهة. این کتاب اصل عربی کتاب حیل شماره‌های 707 و 708 این کتابخانه است.