الحكمة المتعالية

● الحكمة المتعالية / فلسفه / عربی al-ḥikmat-ul muta‘ālīya ملا شمسا، شمس الدین محمد، 1016 - 1098؟ قمری mollā šamsā, šams-od-dīn mohammad (1608 - 1687) این کتاب در فن حکمت و در هر فصلی که وارد شده بطور مبسوط و مفصل نوشته است. آن را پس از مرگ سید داماد (- 1040ق) استادش و پس از مرگ صدرای شیرازی (- 1050ق) ساخته است. در نیمه اول نام کتاب او «الحكمة المتعالية فی الاسفار الاربعة العقلیة» است همانکه صدرا در الشواهد الربوبية (ص 23) از آن یاد کرده و گفته که مرا چنین کتابی هست. باری این کتاب به روش فلسفی شیعی است در اثبات خدا و در امامت گسترده و کلان است و در امامت با آوردن اخبار سنی و شیعی درباره ولایت سخن گفته است. در آن از «مختار الاقطار فی الحكمة الالهية» و «حاشية الحاشية القديمة للدواني على الشرح الجديد للتجريد» و «حاشية حاشية الشريف على شرح الشمسية» و «حدوث العالم» یا «الرسالة الملكوتية» ساخته 1045 و «رسالة فی انه لاازلى الوجود سوى الله» همه از خود گیلانی یاد شده است. در آن آمده است: «المعترض هو الفاضل المرحوم صدرالدین محمد الشيرازی تلميذ ثالث المعلمين رضى الله عنهما، منه سلمه الله» و «القائل الفاضل الزکی مولینا ابوالحسن الكاشي رحمه الله فی رسالته المسماة بارکان الایمان»، نیز«الاستاد الحكيم الحقانی الربانی قدس سره فی کتاب التقدیسات» و «قال الاستاد قدس الله روحه فی اوائل كتاب تقویم الایمان» و «من جانب الاستاد». پیداست که او آن را پس از 1040 و 1045 و 1050 ساخته است. عنوان‌ها در نسخه فیضیه: 1. فصل فی اثبات کون الوجود بدیهیا؛ 2. فصل فی اثبات كون الوجود مشترکا معنویا و لایکون مشترکالفظيا؛ 3. فصل فی اثبات كون معنى الوجود کلیا؛ 4. فصل فی ان معنى الوجود ليس له مطابق فی الممكنات الموجودة فی الخارج بل هو معنى انتزاعی فقط؛ 5. بيان كيفية عروض الوجود لحقيقة الممكن بالذات؛ 6. بیان وجوب انحصار المفهوم الکلی على الواجب بالذات و الممكن بالذات و الممتنع بالذات؛ 7. فصل فی نفی الاولوبة الذاتية و الخارجية؛ 8. فصل فی اثبات الحدوث الذاتی لكل ممکن؛ 9. فصل فی بیان الجواب الحقیقی عن كل واحد من الاعتراضات؛ 10. فصل فی اثبات المطلوب؛ 11. فصل فی اثبات كونهما جنسين عالیین؛ 12. ذكر شبهة مشهورة فی الكتب الميزانية؛ 13. فصل يذكر فيه شبهة النافين لوجود الكلی الطبیعی فی الخارج؛ 14. فی اجوبة الشبه المتقدمة؛ 15. فصل فی ذكر براهین اثبات الواجب المذكوره فی كتب السابقین و اللاحقين من الحكماء الالهيين و العلماء الربانيين: 1) النظر الى افراد الموجود فی الخارج، 2) النظر الى طبيعة الموجود بما هی طبيعة الموجود، 3) النظر الى نفس الوجود و طبيعية، 4) النظر الى الموجود المطلق المشتمل على الفرد الممكن بالذات الموجب لاشتماله على الفرد الواجب، 5) برهان بطلان الضرورة من اللاضرورة، 6) برهان الاولوية، 7) برهان الاسد الاخصر، 8) برهان الوسط و الطرف، فی امکان اثبات حدوث العالم بطور غیر الذی سبق، 9) برهان التطبيق، 10) برهان الترتب؛ 16. فصل فی الجواب عن الاشكال بكون وجود الافعال الاختيارية للعباد حاصلا بايجاد هم ففی الوجود موثر غیرالله؛ 17. فی ابطال زيادة صفاته تعالى على ذاته؛ 18. ما يدل على لزوم ارتكاب الايجابين؛ 19. فی الكفر باعتبار احكام الدنيا و الاخرة و الكفر باعتبار احکام الاخرة فقط؛ 20. فی معنی الارادة؛ 21. فی ان ارادة الله عين ذاته؛ 22. فی معنی الارادة الحادثة؛ 23. فی ان جميع الممكنات كموجود واحد؛ 24. فی القول الفصل فی رفع اشكال ثواب العبد و عقابه علی تقدیر ان لايكون خالقا لافعاله الاختيارية؛ 25. فی اضطر الخلق الى الحجة و الامام (مبحث الامامة)؛ 26. فصل فی اعادة الكلام فی الافعال الاختيارية، ابتداء بیان رفع الاشكال فی ثواب افعال المكلفين و عذابهم على تقدير ان لاموثر فی الموجود الا الله و لاخالق سواه؛ 27. رفع الاشكال فی الثواب و العقاب؛ 28. نقل كلام الخيام المضل للعوام؛ 29. نقل كلام المحقق الطوسی فی جواب الخيام؛ 30. نقل ما قال المحقق الدوانی فی رفع اشكال الثواب و العقاب؛ 31. نقل كلام الطوسی فی اخلاق ناصرى بلغة الفرس فی حصر اجناس الفضائل؛ 32. فی بیان التشبيه الذى وقع من الحكماء؛ 33. نقل كلام الطوسی فی اخلاق ناصری؛ 34. النزاع بین الحكماء و المليين فی تفسير القدرة؛ 35. تذييل جميل فی ان اشخاص النفوس الناطقة الانسانية متفاوتة؛ 36. الاغراض الخمسة فی الشرايع: حفظ العقل و الدین و البدن و النسب و المال؛ 37. علل الشرايع و الاحكام؛ 38. نقل قول الشهيد فی الدروس فی تحریم اعتقاد تاثير النجوم؛ 39. فصل فی نقل قول الرازی و الطوسی فی تكليف ما لايطاق؛ 40. فصل فی استناد افعالنا الينا؛ 41. بسط مقال فی الکلام؛ 42. دفع شک اصل «لاموثر فی الوجود الا الله» اصل «ثبوت الشئ لنفسه و ثبوت الذاتی لما هو ذاتی له و ثبوت لازم المهية لها ليس بجعل جاعل»؛ 43. اسلوب الاستاد الكامل الفيلسوف الكبير فی الجواب عن التدافعین؛ 44. مسلک المؤلف فی دفع التدافعين؛ 45. فصل فی ان نسبة الذات و الذاتی الی ما هو ذاتی له ضرورية غير محتاجة الى علة و لايجری فیها التشکیک بالا ولوية و الاقدسية فی الذات و الذاتی و نزاع المشايين و الاشراقین فی جریان التشکیک فی الذات و الذاتیات فی سبعة مطالب. اینجا پایان مجلد یکم است؛ 46. فصل دلایل بطلان هذا التشکیک؛ 47. قول الاستاد الحکیم الحقانى الربانی فی کتاب التقدیسات فی نقد دلیل الشیخ الرئيس فی بطلان تشکیک الذاتی؛ 48. حكومة انی افتی بما قالته المشائية و لست اضمن تصحيح احتجاجا تهم علیه؛ 49. ذکر ضابطة كلية فی حصول الشخص الخارجي المندرج تحت کلی طبیعی؛ 50. ذکر برهان قوی متین علی بطلان مذهب الاشراقیین؛ 51. ذکر ان معروض الوحدة و معروض الکثرة حقيقة ان يكون شيئا واحد اسواء کان کلیا او جزئيا حقيقتا؛ 52. فصل نقل قول الشیخ المقتول فی اختیار مذهب الاشراقین و تعرضه لاثبات حقية مذهبهم؛ 53. الفرق بين القدمية و الاولوية؛ 54. فی الحرکة فی الکیف؛ 55. تعاقب الاضداد على موضوع واحد. (دانش پژوه) آغاز: الحمد لله فاطر العاليات و خالق السافلات و روابط السفليات بالعلويات و الصلاة و السلام علی اکمل الممكنات و افضل ارباب المعجزات ... [الذريعه 59/7؛ جاویدان خرد؛ دنا 729/4]