الحکمة المتعالية فی الاسفار الاربعة العقلية

● الحکمة المتعالية فی الاسفار الاربعة العقلية = اسفار اربعه / فلسفه / عربی al-ḥikmat-ul muta‘ālīya fi-l asfār-il arba‘at-il ‘aqlīyya = asfār-e arba‘e صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، 979 - 1050 قمری sadr-od-dīn-e šīrāzī, mohammad ebn-e ebrāhīm (1572 - 1641) دانشمند فرزانه صدرای شیرازی این کتاب را در فلسفه مخصوص خویش که آمیخته‌ای است از سخنان مشائیان و اشراقیان و عارفان نگاشته است. او بر خلاف استاد خود میرداماد که شاید از ترس ظاهریان بسیار دشوار و پیچیده می‌نوشت، روان و شیوا و ساده ولی پرمغز نگاشته و فلسفه را در دسترس همه گذاشت. گر چه این فیلسوف به‌مانند استاد در نگارش‌های خود نصوص دینی را گواه می‌آورد و آنها را با قواعد فلسفی همسازی می‌دهد ولی شاید روی همین ساده‌نویسی بود که از آزار و شکنج دشمنان نیاسود چنانکه در دیباچه برخی از کتاب‌ها از سختگیری‌هایی که درباره‌اش روا بداشتند می‌نالد و در «الواردات القلبیه» (ص 258) از فقیهان و ستایشگران دربار نکوهش می‌کند. او در دیباچه همین «الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیه» که آن را چنین نامیده و در «اتصاف الماهیة بالوجود» آن را الاسفار الاربعه خوانده است می‌گوید که در جوانی به فلسفه الهی پرداخته و به نگارش‌های فیلسوفان پیشین و یونانیان می‌نگریستم و می‌خواستم کتابی جامع بنویسم ولی روزگاری که بدان دچار شدم نمی‌گذاشت ناگزیر گوشه‌ای گزیدم و چیزی ننوشتم تا اینکه به نگارش این کتاب پرداختم (از اینجا پیداست که شیرازی نخستین بار به نگارش اسفار پرداخت ولی از بازگشت‌هایی که در هر یکی از نگارش‌های خود به دیگری می‌دهد پیدا است که بسیاری از کتاب‌ها را با هم نوشته است). شیرازی در این کتاب ارجمند از کلیات طبیعی و الهی گفتگو کرده و در آن از نگارش‌ها فیلسوفان و عارفان بهره برده است. او در اینجا استدلال را با شهود بیامیخته و برخی مسائل (اصالت وجود، حرکت جوهری، اتحاد عاقل و معقول، حدوث عالم، تجرد خیال، مثال افلاطون، عالم مثال، رستاخیز) را با برهان روشن ساخته است. (دانش پژوه) ملاصدرا سیر جوهری و تحول روحی سالکان راه حق را به صورت اسفاری چهارگانه مطرح کرده، که عبارتند از: سفر 1. در رفع حجاب‌های کثرت از وحدت و آن سیر به سوی حق است؛ سفر 2. در رفع حجاب‌های وحدت از وجوه کثرت و آن سیر در حق است؛ سفر 3. در تحول روحی از وحدت به کثرت و سفر از حق به خلق و مشاهده اندراج حق در خلق و اضمحلال خلق در حق است؛ سفر 4. در سفر حق در خلق است و این مقام، بقاء بعد از فناء و فرق بعد از جمع است. وی این سیر روحی را به تفصیل و با دیدی عمیق و فلسفی آمیخته به عرفان بیان نموده است. این اثر در چهار جلد به قرار ذیل است: 1. امور عامه؛ 2. علم طبیعی؛ 3. علم الهی؛ 4. علم نفس از مبدا تا معاد. آغاز: الحمد لله فاعل كل محسوس و معقول و غاية كل مطلوب و مسئول و الصلاة على صفوة عباده و هداة لخلقه إلى مبدأه و معاده آغاز جلد 3 (علم الهی): بسمله لله الذی انار بوجوب وجوده الكاينات ... و بعد فهذا شروع فی طور آخر من الحكمة و المعرفة و هو تجريد النظر الى ذوات الموجودات انجام: و البلاد الكثيرة و خلايقها و أحوالها و صفاتها فی طرفة عين هان عليه التصديق باكمال الدين و اتمام النعمة على العباد، ثناء الله على ما يحبه و يرضاه چاپ: بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981م، الطبعة الثانية؛ همچنین اخیراً به تصحیح و تعلیق آقای حسن زاده آملی [الذریعه 60/2؛ کشف الحجب 198-199؛ مقدمه كسر الاصنام الجاهليه چاپ دانشگاه به قلم آقای دانش پژوه، صدرالمتالهین و عقاید فلسفی تألیف آقای سید جلال آشتیانی؛ ریحانة الأدب 419/3 و 417/3؛ کتابشناسی جامع ملاصدرا 140؛ مکتبة امیر المومنین 112/1؛ دنا 729/4-739 (287 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حاشیة الاسفار؛ آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (-1125) 2- تعلیقات علی بسیط الحقيقة كل الاشیاء؛ میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن (1151-1231) 3- حاشیة الحکمة المتعالية فی الاسفار الاربعة العقلیة؛ اردکانی، احمد بن محمد ابراهیم (1175-1238) 4- حاشیة الحكمة المتعالية؛ نوری، علی بن جمشید (-1246) 5- تقریرات ملا علی نوری = تقریرات الحکمة المتعالية = حاشية حكمة المتعالية؛ نوری، علی بن جمشید (-1246) 6- تعلیقات علی تعلیقات رسالة بسيط الحقيقة؛ نوری، علی بن جمشید (-1246) 7- بسيط الحقيقة؛ نوری، علی بن جمشید (-1246) 8- حاشیة الاسفار الاربعة = حاشیة الحكمة المتعالية؛ سبزواری، هادی بن مهدی (1212-1289) 9- تحقیق الاسفار الاربعة؛ قمشه ای، محمد رضا بن ابوالقاسم (1241-1306) 10- بیان الاسفار الاربعة؛ قمشه ای، محمد رضا بن ابوالقاسم (1241-1306) 11- حاشیة الاسفار = تعلیقه بر اسفار = تعلیقات؛ زنوزی، علی بن عبدالله (1234-1307) 12- سبیل الرشاد فی اثبات المعاد؛ زنوزی، علی بن عبدالله (1234-1307) 13- حاشیة الحكمة المتعالية؛ جلوه، ابوالحسن بن محمد (1238-1314) 14- حاشیه بر اسفار؛ تقوی بهبهانی، ضیاء الدین (1320-1388) 15- بیان الأسفار الأربعة؛ زنجانی، احمد بن محمد رضا (-14) 16- تعلیقه بر اسفار اربعه؛ رجائی، خلیل 17- حاشیة الاسفار الاربعة (4عنوان) 18- حاشیة الحكمة المتعالية فی الاسفار الاربعة العقلية 19- حواشی الاسفار (2عنوان) 20- مفاتیح الغیب و الاسفار الاربعة (منتخب)