حقیقت و مجاز

● حقیقت و مجاز = استعاره / بلاغت / فارسی ḥaqīqat va majāz = este‘āre عصام الدین اسفراینی، ابراهیم بن محمد، 873 - 951 ؟ قمری ‘eṣām-od-dīn-e esfarāyenī, ebrāhīm ebn-e mohammad (1469 - 1545) اهدا به: سلطان محمود خان بن عبیدالله بهادر خان رساله‌ای است در حقیقت و مجاز و مشتمل بر «مقدمه» و «جندی» و «ساقه»: مقدمه دارای سه «طائفه»: 1) چگونگی پیدایش سخن، 2) امتیاز آدمی بسخن گفتن است، 3) معنی حقیقت و مجاز؛ جندی دارای «میمنه» و «قلب» و «میسره»: میمنه: معنی استعاره و تقسیم آن بر سه قسم، قلب: انواع استعاره در چهار سریه، میسره: اختلاف دانشمندان ادب در تقسیم استعاره؛ ساقه دارای «مقدمه» و «مقصد» و «خاتمه»: مقدمه: معنی علاقه مجاز؛ مقصد: انواع علاقات معتبره. در آن از خواجه ابو القاسم سمرقندی و سعد تفتازانی یاد شده و بیست و پنج نوع علاقه برای مجاز بر شمرده شده است. آغاز: بسمله رب تمم بالخير حمد بی حد احدی را زیبد که حقیقت مالکیت و ملکیت را مداراست و این دو معنی غیر او را بعلاقه عبودیت مستعار استعاره عادیه از تشبیه مصرحه دور از کنایه و نمونه خالق بی مثال که تمثیل را در سرحد ملک معرفت او جواز نیست خداوند باستقلالی که اطلاق اسم او بر غیر طریق مجازیست و صلوات نامیات بر نبی مرسل که کلمات جامعه او. انجام: در ترجیح بعضی اقسام مجاز بر بعضی اطلاق مسبب بر سبب و ملزوم بر لازم و کل بر جزء و حال بر محل اولی ... از عکس و استعاره نشانه اولی است از تضاد و مجاز باعتبار ما كان اولی از مجاز باعتبار ما یؤل الیه است پس لفظی که محتمل افتد حمل او بر اولی باید کرد و این مسئله مدار اجتهاد و استنباط مسائل شرعیه است و مجاز بالنقصان اولی است از مجاز بالزیاده پس اگر صحت معنی لفظ موقوف بر قول بحذف ما یؤل بزیاده افتد حذف را اختیار باید کرد و بزیادت لفظی راضی نباید شد اللهم اختم عاقبة امورنا بالخير و حاسبنا بالخير يا خير من كل خير و يا مستغنياً من كل غير صل على محمد و آل محمد مادام الفلك في السير. [نسخه‌های منزوی 2125/3 و 2124؛ ریحانة الأدب 141/4؛ هدية العارفين 26/1؛ دنا 705/4 (10 نسخه)؛ روضات الجنات: 50] شرح و حواشی: 1- انواع المجازات؛ ملوی، احمد بن عبدالفتاح (1088-1181)