اجوبة المسائل الموصلیات (الثالثة)

● اجوبة المسائل الموصلیات (الثالثة) / پاسخ پرسش‌ها / عربی ajwibat-ul masā'il-il muṣilīyyāt (aṯ-ṯāliṯa) علم الهدی، علی بن حسین، 355 - 436 قمری ‘alam-ol-hodā, ‘alī ebn-e hoseyn (967 - 1045) تاریخ سؤالات: ربیع الاول 420 ق پاسخ به 110 مسأله فقهی است. علم الهدی در مقدمه رساله حاضر درباره بطلان اعتماد بر قیاس و خبر واحد سخن گفته و تنها طریق علمی را معتبر می‌داند. همچنین در این مقدمه اجماع را «به‌اصطلاح متقدمین» از ادله موجب یقین به‌صدور حکم از امام (ع) دانسته و در این باره داد سخن داده است. علم الهدی در این مقدمه از کتاب «مسائل الخلاف» خود که در دست تألیف دارد سخن می‌گوید و تفصیل در مسائل را بدان ارجاع می‌کند زیرا در رساله حاضر در جواب مسائل فقط فتوی خود را با دلیل اجماع یاد و از دیگر ادله و نیز اقوال مخالف صرف‌نظر کرده است. مقصود او از مسائل خلاف کتاب «انتصار» است که متفردات امامیه را در آن گرد آورده و اثبات کرده که در اکثر این مسائل، امامیه تنها نیستند و بر آن حجت قاطع دارند. چنین پیداست که «انتصار» در اصل کتابی بزرگ بوده و گنجایش این شرح و بسط که در این جا بدان اشاره کرده داشته است. نسخه «انتصار» که اکنون در دست و چاپ شده بسیار کوچک است. در فهرست طوسی، کتابی از مرتضی به نام «مسائل الخلاف» ثبت شده که آن را تمام نکرده و در اصول فقه است. اما این مسائل خلاف که شریف در مقدمه این رساله از آن یاد می‌کند در فقه است و در مسائلی است که امامیه را در آن مسائل منفرد می‌دانند. بنابراین مرتضی ظاهراً کتاب فقه بزرگی در مسائل خلاف تألیف کرده که در هنگام نوشتن جواب مسائل موصلیه سوم آن را در دست تألیف داشته فقهی جامع و استدلالی بوده است. اولین مسأله این رساله درباره روش شستن دست در وضوء است. مؤلف در ضمن این مسأله لزوم شستن از طرف بالا را سخت منکر شده و فقط آن را مکروه دانسته است و بر خلاف آنچه اکنون مشهور است ابتداء از بالا را مانند ابتداء از پائین مرفق، تجویز کرده است. موضوع مسأله 110 (آخرین مسأله این رساله) عول در فرایض (یکی از فروع کتاب الارث) است. از «المسائل التبانیات» و کتاب مسائل الخلاف (از مصنفات مؤلف این رساله) در این رساله بسیار یاد شده است. آغاز: بسمله قد اجبت عن المسائل الواردة فی شهر ربیع الاول من سنة عشرين و اربعمائة بما اختصرت الفاظه و بلغت الطريق الى نصرة هذه المسائل بما يغنى المتأمل عما سواه و قدمت مقدمة يعرف بها الطريق الموصل الى العلم بجميع احكام الشريعة في جميع مسائل الفقه فيجب الاعتماد عليها و التمسک بها ... اعلم انه لا بد في الاحكام الشرعية من طريق التوصل الى العلم بها انجام: و الكلام في هذا المسئلة طويل و هذه جملة كافية و سنبسطه في مسائل الخلاف انشاء الله تعالى تم بحمد الله و حسن توفيقه و الحمد لله رب العالمين. چاپ: تحقیق سید مهدی رجائی، ضمن الرسائل الشريف المرتضى، قم، دار القرآن الکریم، 1405ق، الجزء الاول [دنا 296/1 (16 نسخه)؛ رسائل الشريف المرتضى 201/1-266؛ الذریعه 235/5؛ اعیان الشیعه 195: 41؛ بروکلمان ذیل یکم: 706 شماره 13؛ فهرست طوسی ص 99؛ رجال نجاشی ص 193]