حساب

● حساب / ریاضیات / فارسی hesāb جرجانی، ابوالقاسم بن محمد علی، ق 10 قمری jorjānī, ab-ol-qāsem ben mohammad ‘alī (- 16c) تاریخ تألیف: 950ق از ابوالقاسم جرجانی که در پایان نام خود را چنین آورده است: «ابن محمد علی المشتهر به ابوالقاسم جرجانی». وی در جوانی یعنی در بیست و چند سالگی، مختصری در قواعد کلیه و جزئیه نوشته بود، به نظر ابوالفتح محمد همایون پادشاه غازی (- 963ق) رساند و این رساله را در یک «مقدمه» و سه «فن» و چند «مقاله»، «باب» و «فصل» نوشت: مقدمه، در آنچه پیش از شروع این علم دانستنی است، در دو «قسم»: 1) تعریفات و تقسیمات، 2) مراتب اعداد و اوضاع ارقام؛ فن 1. مفتوحات که او را حساب معلومات نیز گویند، در دو «مقاله»: 1) حساب اهل هند، در پنج باب (جمع و تفریق و تضعیف و تنصیف صحاح، ضرب صحاح، قسمت صحاح، حساب کسور در هفت فصل، بیان منازل و تعریف او در سه فصل)، 2) حساب اهل تنجیم، در یک مقدمه و چهار باب (1- جمع، تفریق، تضعیف و تنصیف، 2- ضرب 3- قسمت، 4- استخراج جذور)؛ فن 2. مساحت، در یک «صدر» در اصطلاحات و سه فصل: 1) مساحت سطوح، 2) مساحت اجسام، 4) مساحت ابعادی که وصول به نهایت آنها میسر نباشد؛ فن 3. جبر و مقابله و حساب خطأین، در دو «مقصد»: 1) جبر و مقابله، مشتمل بر «مبادی» و سه «مقاله»: مقاله یکم، در چهار «ضابطه» (در جمع و تفریق و تضعیف و تنصیف)، مقاله دوم، در مسائل سته مشهوره و کیفیت عمل، مقاله سوم، در مسائل مستخرجه به قواعد جبر و مقابله. (احمد منزوی) آغاز: بسمله. حمد بی حساب که اعداد ارقامش چون مراتب انواع اعداد نامحصور بود، احدی را ... و بعد از استسعاد به میامن ذکر حمد ... ابوالقاسم جرجانی که چون حساب ... انجام: تمام شد تسوید این ... و چون به عمل تضعیف ضعف سمت اختتام و انتظام پذیرفت، تاریخ سال نیز «ضعف» (950) شد و قد فرغ من تحریره مؤلفه ... ابن محمد علی، المشتهر بابی القاسم الجرجانی ... [دنا 636/4؛ فهرستواره منزوی 2646/4]