حساب

● حساب / حساب / فارسی ḥesāb ؟نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری naṣīr-od-dīn-e ṭūsī, moḥammad ebn-e moḥammad (1201 - 1274) این رساله دارای یک «مقدمه» و سه «فن» و یک «خاتمه» است و فن سوم آن در جبر و مقابله و دارای سه «مقاله» است، فن دوم نیز در هندسه «مساحات» و تنها نخستین فن آن در حساب است. آقای مدرس رضوی و صاحب الذریعه این کتاب را جزء آثار مسلم خواجه نصیر یاد کرده‌اند. در کتابخانه ملک تهران نیز نسخه‌ای از این رساله هست. اما بر خلاف نظر آقای مدرس رضوی که نوشته‌اند: «بدون شک از آثار خواجه است هر چند در فهرست مؤلفات او نیامده»، نسبت آن به خواجه جای بسی تردید بل خلاف آن مسلم است. در مقدمه این رساله «در بعضی خواص و تعریف عدد» از استاد خود منصور بدین گونه یاد کند «و حضرت استادی جعله الله یوم الحساب کاسمه منصور چنین فرموده که شامل واحد نیز هست». مقصود تعریف عدد است بدین گونه: «عدد نصف مجموع حاشیتین متناظرین است باعتبار کسر زیرا که حاشیه اعم است از آنکه کسر باشد یا صحیح». خطبه کتاب و عبارات آن نیر با نوشته‌های خواجه و خطبه‌های کتب فارسی او شباهت ندارد. گذشته از این قرائن نوشته مؤلف در پایان کتاب دلیل قاطع است بر اینکه مؤلف این کتاب خواجه نیست زیرا تاریخ فراغت از تألیف که در کتاب آمده 950 و معادل کلمه ضعف است. با توجه بدین نکته و اینکه نام استاد مؤلف به تصریح او منصور بوده است تصور می‌رود مؤلف یکی از شاگردان غیاث الدین منصور (- 948) وشاید خود شمس الدین خفری (- 957) مؤلف شرح تذکره در هیئت و حاشیه شرح تجرید باشد. صاحب الذریعه (ج 7: ص 7) می‌گوید این رساله جبر و مقابله نیز خواند می‌شود و آنگاه به حرف جیم (ج 5 ص 87) ارجاع داده است. اما در حرف جیم تنها رساله عربی او در جبر و مقابله معرفی شده و با یکدیگر اشتباه شده است. عنوان‌های فن اول: «فصل»، «تنبیه» و «قاعده» است، فن دوم: «وصل»، «صدر» و «فصل» و فن سوم: «مبادی»، «مقاله»، «ضابطه»، «فایده» و «مسئله». (عبد الحسین حائری) آغاز: حمد بیحساب مر خدایرا که بمقتضای حکمت کامله ازلی ماهیات ممکنات را ابداع فرموده و شکر بیشمار احدیرا که با وجود وحدت به اقتضای قدرت شامله لم یزلی ازواج و افراد کائنات را اختراع نمود و درود نا معدود و مدح نامحدود بر خلاصه عالم ارکان و افلاک و مصادق مقال لولاک سید انبیا و قدوه اصفیا اعنی محمد مصطفی (ص) ... و بر آل او که هداة [ در نسخه: هدای ] راه یقین و حماة (در نسخه: جماد) دین مبین اند خصوصاً بر آن محیط علم لدنی و صاحب مسند انت منی امیر المؤمنین علیه السلام و بعد این مختصرست در علم حساب مشتمل بر قواعد ضروری و ضوابط لابدی مرتب بر مقدمه و 3 فن و خاتمه ... انجام: تا زوج شود بطریق مذکور عمل کنیم تا حاصل اخیر بگیرند مطلوب ضعف او باشد. تمام شد تسوید این اوراق بحکم حکیم علی الاطلاق و چون بضعف وضعف سمت اقسام انتظام پذیرفت تاریخ سال اتمام نیز ضعف رفت و الله اعلم بحقائق الامور [الذریعه 87/5؛ آثار و احوال خواجه نصیر از مدرس رضوی ص ...؛ فهرستواره منزوی 2649/4؛ دنا 626/4 با انتساب به خواجه و 636/4 با انتساب به خفری]