حديقة الشيعة

● حديقة الشيعة / کلام و اعتقادات / فارسی hadīqat-oš šī‘a مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، - 993 قمری moqaddas-e ardabīlī, ahmad ebn-e mohammad (- 1585) محقق اردبیلی که بزرگان شیعه در نیمه دوم قرن دهم و از مؤلفان صاحب نام شیعه محسوب می‌شود که عنایت به فارسی‌نویسی نیز در آثار او دیده می‌شود. یکی از آثار منسوب به او «حديقة الشیعه» است که با نام‌های «حديقة الشیعة فی تفصيل احوال النبی و الائمة» و «حديقة الشیعة فی اصول الدین» (کشف الحجب و الاستار، ص 194) و «زبدة الشیعة فی تفصیل احوال النبی و الائمة» (روضات الجنات 83/1) و بعضاً «کاشف الحق» معرفی شده است. کتاب در دو جلد است و جلد اول آن در شرح زندگانی پیامبر اسلام است و جلد دوم (که همان حديقة الشیعة معروف است) درباره اثبات امامت می‌باشد. از جلد اول آن هیچ اطلاعی در دست نیست جز این که در مجلد دوم که همین حديقة الشیعه است سه مورد به جلد اول ارجاع داده است (صفحات 313، 557، 604 چاپ اسلامیه). درباره صحت انتساب آن به مقدس اردبیلی حرف و سخن بسیار است بالاخص در مورد قسمت‌هایی از آن که به رد و نقض عرفاء و صوفیه پرداخته شده است و با لحنی تند از آنها یاد شده است و آن را با مشی و منش مقدس اردبیلی ناسازگار دانسته جز آن که او خود تعلق خاطری به عرفا داشته است. جلد دوم آن کتابی مفصل در بیان عقاید و اصول شیعه است در معنی امام و احتیاج به وجود امام و لزوم عصمت امام و برتری امام و ادله اثبات خلافت بلافصل علی (ع) و معجزات آن حضرت و مطاعن خلفا و فضایل امام حسن و امام حسین علیهما السلام ... معجزات امام صادق (ع) و رد صوفیه و امامت موسی بن جعفر (ع) تا امام زمان (ع) و خاتمه در بیان مذاهب. در بخش امام صادق از آنجا که به تفصیل در رد و نقد صوفیه سخن رانده شده، این قسمت مورد اختلاف محققین واقع شده که آیا نوشته مؤلف است یا از دیگر کتب بدینجا راه یافته است. برخی آن را از معزالدین محمد اردستانی نگارنده «تفسیر سوره هل اتی» دانسته‌اند که به سال 1058 در هندوستان به نام «کاشف الحق» ساخته است، سپس بخشی در رد صوفیان بر آن افزوده شده و به نام «حدیقه الشیعه» به اردبیلی نسبت داده شده است (علینقی منزوی 934/2). اخیراً این کتاب در دو جلد زیر نظر کنگره مقدس اردبیلی به چاپ رسیده و در مقدمه مفصل آن، با دلایل و قرائن این کتاب از مقدس اردبیلی دانسته شده است. مرحوم علامه آقا بزرگ تهرانی در پی توصیف کتاب حديقة الشیعة و توثیق انتساب آن به محقق اردبیلی، ذکری هم از حديقة الشیعه تحریف شده، نموده و می‌گوید: «نسخه تحریف شده از حدیقة الشیعه اردبیلی چیزی کم ندارد مگر سه سطر از آغاز کتاب و همه مبحث تصوف و چند سطر از آخر که به جای آن چند سطر در آغاز اضافه نموده و اسم قطب شاه را آورده و در پایان مدح شاه اسماعیل صفوی را نموده است ... انتهی». و اما نسخه تحریف شده موجود، در مقایسه با نسخه کامل، کاستی و فزونی فراوان دارد که برخی از آن افزودگی‌ها نشان از بی اطلاعی تحریف‌کننده دارد؛ مثلاً در فصل یازدهم نسخه صحیحه مطالب و فضائل حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام از کتاب بستان الکرام نقل شده است ولی در نسخه تحریف شده عبارت سلطان الحکماء، خواجه نصیر الدین محمد طوسی به عنوان مؤلف بستان الکرام افزوده شده که به زعم تحریف‌کننده چنین بوده ولی از نظر یک نفر عالم متبحر، این کتاب از آثار ابن شاذان (- 449ق) است و هیچ گونه ارتباطی با خواجه نصیر ندارد و اما از آثار جعل در نسخه مذکور که در الذریعة یاد شده، همین کفایت می‌کند که کتاب با نام قطب شاه هندی آغاز می‌گردد و در خاتمه به عقب برگشته و مدح شاه اسماعیل را که بیش از یکصد سال با قطب شاه فاصله داشته، بنماید. با مقایسه نسخه تحریف شده با نسخه‌های متداول، اندک شکی برای کسی که کمترین اطلاعاتی در کتاب‌شناسی داشته باشد، باقی نمی‌ماند که نسخه اهداء شده به «قطب شاه» حاصل یک تزویر و جعل ناشیانه است. آغاز: آغاز ج1: حمدی که حامدان ملا اعلی و ذاکران کره غبرا از ادای آن عاجز آینه محمودی را سزاست ... آغاز ج2: زیب و آرایش آغاز و انجام نعوت و صفات انبیای عظام و اوصیای کرام حمد و سپاس. انجام: انجام ج2: و این فقیر ضعیف را حق تعالی از دوستان امیرالمؤمنین - علیه السلام- قبول کند بحق محمد و آله الطاهرين. چاپ: مشار فارسی، ج2، ص1734؛ 1260ق، سنگی، تهران؛ 1318ق، سنگی، تهران؛ 1270ق، 1274ق، 1279ق، 1265ق، 1339ق، 1368، سنگی، تهران؛ قم، در دو جلد زیر نظر کنگره مقدس اردبیلی توسط انتشارات انصاریان قم به چاپ رسیده؛ دارالخلافه طهران، 1303ق، رحلی، 287+1صص؛ 1318ق، 319ص؛ ایران، سنگی، 1300، رحلی، 322ص؛ ایران، 1260 قمری، سنگی، وزیری بزرگ [الذریعة 385/6 -387 و 107/3 و 386/6؛ خاتمه مستدرک ج 87؛ طرائق الحقائق ج 1، ص 186 و 187؛ مرآت الکتب 192/2؛ ریاض السياحة، ص 55؛ لؤلؤ البحرين ص 150؛ امل الآمل 23/2؛ اثبات الهداة 719/1 و 188/2 و 142/3 و 612؛ ریاض العلماء 56/1؛ تعلیقه امل الامل ص 97؛ روضات الجنات 83/1 و 84 و 206؛ قم نامه، مسائل رکنیه، میرزای قمی ص 353؛ ریحانة الادب 366/5؛ تنقیح المقال 469/1؛ الفوائد الرضوية ص 27؛ طبقات اعلام الشیعه، قرن 10، ص 8 و 9 و 245 و 246؛ طبقات اعلام الشیعه، قرن 11، ص 119 و 120 و 571 و 572؛ اعیان الشیعه 82/3 و 83؛ تاریخ اردبیل و دانشمندان 55/1 به بعد؛ مجله کیهان اندیشه ش7، ص 31، سال 1365 و ش 8، ص 64، سال 1365ش؛ كشف الحجب و الاستار ص 194 و 195؛ 392؛ مشترک پاکستان 1086/2؛ مشار فارسی 1160/1 و 2106؛ مکتبة امیرالمؤمنین 213/1] شرح و حواشی: 1- حديقة الشيعة (منتخب) (2عنوان)