حدائق الحقايق فی شرح کلمات کلام الله الناطق

● حدائق الحقايق فی شرح کلمات کلام الله الناطق / شرح حدیث / عربی bahjat-ul ḥadā’iq fī š.-i kalamāt-i kalām-il lāh-in nāṭiq گلستانه اصفهانی، محمد بن ابی تراب، - 1110 قمری golestāne esfahānī, mohammad ebn-e abī torāb (- 1699) وابسته به: نهج البلاغة؛ شریف الرضی، محمد بن حسین (359- 406) تاریخ تألیف: جلد سوم 1082ق شرح کبیر مؤلف بر نهج البلاغة است که پس از شرح صغیر ایشان با نام «بهجة الحدائق» نگاشته شده است [لذا آنچه در توصیف بهجة الحقايق او در مجلد دوم «فنخا» آمده و آن را خلاصه شرح کبیر دانسته شاید صحیح نباشد و لذا تاریخ تألیف آن هم باید قبل از سال 1074ق باشد که تاریخ اتمام جلد اول این شرح است]. این شرح به اتمام نرسیده و فقط سه جلد از آن به رشته تحریر درآمده: جلد 1. از ابتدای نهج البلاغه تا خطبه شقشقیه؛ جلد 2. شرح خطبه شقشقیه که در مطاعن خلفا بحث مفصل دارد؛ جلد 3. تا خطبه «کنتم جند المرئة و اتباع البهيمة». جلد اول کتاب به سال 1074 و جلد دوم به سال 1080 و جلد سوم را در روز جمعه 24 رجب 1082ق به پایان رسانیده است. در آن از شرح ابن ابی الحدید یاد شده است. شارح در مقدمه آورده: پیش از این بر نهج البلاغه شرحی مختصر که پاره‌ای از مشکلات آن را حل می‌نمود نگاشته؛ ولی چون دیدم که حقائق و انوار آن کتاب مستطاب از پس پرده خفا ظاهر و آشکار نگردید و آن شرح ریزه‌کاری و مطالب دقیقه آن معدن فصاحت و بلاغت را هویدا ننمود، بر آن شدم که دگر باره به شرح آن پردازم ولی این لیاقت و قابلیت را در خود نمی‌دیدم و خویشتن را شایسته این بلندپروازی نمی‌دانستم، تا آنکه توفیقات و تأییدات ربانی شامل حال گردید و توسل به ذیل عترة طاهره علیهم السلام را بهترین وسیله برای موفقیت دانسته به دامان آنها چنگ زده و شروع به شرح با تفصیل کامل نموده و در مطالب مهمه مذاهب و اقوال را نقل و بیان و چون مقام اقتضا نموده از تفصیل و طول دادن باک نداشته و چون لازم شده برای ایضاح و اثبات مطلبی و محو باطلی چون ناچار به اطناب در کلام گردیده از آن هم دریغ نشده و در مباحث امامت مخصوصاً جستجوی کامل نموده و شبهه‌های مخالفین را یک به یک نقل و راه حق و راست را برای جویندگان واضح و آشکار نموده و با مخالفین به اخباری که در نزد خود آنها صحیح و معتبر است احتجاج کرده و از ترس این که تهمت افتراء به دامن نویسنده بندند به مآخذ هر یک در جای خود تصریح نمودم و چندان به ذکر قصص و حکایات نپرداختم جز آنجایی که مطلب مهمی مبتنی بر آن بوده و نیز از انشاد اشعار مناسب مقام خودداری کردم (گاهی ابیاتی در این شرح دیده می‌شود ولی خواسته‌اند بگویند که چون شرح ابن ابی الحدید نیست) و در هر جا که مطلبی به نظر شارحین پیش از من رسیده و مرا استنباط دیگر بود آنها را با نظر خویش نقل نموده و امیدوارم که توفیق رفیق و در فهم کلمات مبارکات بر دیگران برتری داشته باشم و نام این شرح را «حدائق الحقائق فی شرح کلمات کلام الله الناطق» گذاردم و از نگاه کنندگان و خوانندگان امیدوارم که از نهج و طریقه انصاف و عدالت تجاوز ننمایند و از دیده کینه‌ورزی و دشمنی بر آن ننگرند. (انتهی ترجمة ملخص كلامه رحمه الله)». صاحب روضات در 65/4 نگاشته‌اند این شرح نهج البلاغه اساس آن بر اخبار گذارده شده چنان که شرح ابن ابی الحدید بیشتر جنبه کلامی و شرح ابن میثم جنبه حکمی آن غالب است. ولی گذشته از این که جنبه اخباری دارد شارح به جنبه ادبی آن هم توجه داشته و در بیان معانی لغات و مقصود از جمل و عبارات نهج البلاغه به نقل اقوال ائمه ادب مبادرت نموده و گذشته از این تتمه کلمات و خطب را که سید رضی مختصر آنها را نقل نموده از کتب معتبره نقل و پس از شرح آنچه در نهج البلاغه است نیز به شرح و بیان آنها پرداخته‌اند. این شرح به اتمام نرسیده زندگانی شارح آن به آخر رسید و از مجلد سوم بیش از 1200 بیت نوشته نشده و چنان که حضرت آقا محمد علی بهبهانی به سال 1195 پشت نسخه‌ای که اینک متعلق به حضرت استاد آقا میرزا محمد طاهر تنکابنی دام ظله العالی می‌باشد (و اکنون در کتابخانه مجلس موجود است) نوشته‌اند فقط به شرح نهج البلاغه تا آخر خطبه «کنتم جند المرئه و اتباع البهیمه» که در مذمت اهل بصره می‌باشد توفیق بر شرح یافته‌اند و تمام این شرح به شماره نگارنده در حدود 21100 بیت است و گویند این شرح در بیست مجلد است ولی در مقدمه نیست و تا کنون بیش از سه بخش از آن یافت نشده است. آغاز: بسمله. الحمدلله الذی رفع لنا اعلام المجد بولاء حامل لواء الحمد ففضلنا علی کثیر من عباده تفصیلاً ... اما بعد فیقول اللائذ بصفح ربه ... علاءالدین محمد بن ابی تراب گلستانه انی منذ عرفت [الذریعة 161/3؛ مکتبة امیرالمؤمنین 427/2؛ دنا 549/2 (که نسخه‌های حدائق الحقایق با بهجة الحقایق او خلط شده است)]