حاشية الکافی

● حاشية الکافی = شرح اصول الکافی / شرح حدیث / عربی ḥāšīyat-ul kāfī = š.-u usūl-il kāfī رفیعا، محمد بن حیدر، 997 - 1080 ؟ قمری rafī‘ā, mohammad ebn-e heydar (1589 - 1670) وابسته به: الکافی کلینی، محمد بن یعقوب (- 329) تاریخ تألیف: 1079ق این حاشیه به روش فیلسوفان نوشته شده و نگارنده آن دانشمند موشکاف «سید الحکماء المتالهین برهان اعاظم المتکلمین» امیر رفیع الدین محمد بن امیر حیدر حسینی حسنی طباطبائی نائینی است که به میرزا رفیعا نامبردار است. در الذریعه در ذیل عنوان‌های «حاشیه بر کافی» و شرح کافی و شرح اصول کافی نیز از رفیعا گیلانی یاد کرده‌اند و با هر یک از عنوان‌های یادشده تألیفی به رفیع نایینی و تألیفی دیگر به گیلانی نسبت داده‌اند. در اینکه رفیع الدین گیلانی شرح یا حاشیه‌ای بر اصول کافی نوشته اشکال نیست و شاید شرح او «شواهد الاسلام» نام داشته است. اما کتاب حاضر که آغاز آن عیناً در الذریعه نقل شده و تا کتاب الحجه است بدون تردید از رفیع الدین نائینی طباطبائی است. صاحب الذریعه خود در مجلد 6 با عنوان «حاشیه کافی» این کتاب را به تفصیل معرفی کرده و از محمد رفیع نائینی دانسته‌اند و در آنجا (به نقل از سید حسین قزوینی صاحب معارج الاحکام) نوشته‌اند «میر معصوم قزوینی فرزند محمد فصیح بن میر اولیاء و پدر میر سید ابراهیم مزبور که از شاگردان رفیعا نائینی بود حواشی استاد خود را بر اصول کافی گردآوری کرد و خطبه‌ای در آغاز آن نهاده که بدین‌گونه آغاز شده: الحمدلله خالق الاشیاء ...». این خطبه در همه نسخ این شرح نیست. نکته‌ای دیگر که در نوشته الذریعه شایسته یادآوری است آن است که در ذیل معرفی «حاشیه کافی از رفیعا نائینی» نوشته‌اند: «کامل‌ترین نسخه‌های این حاشیه آن است که تا کتاب القرآن باب «انا انزلنا» رسیده است»، اما این باب در کتاب الحجه است نه در کتاب القرآن. آغاز: (خطبه آغاز): الحمدلله خالق الاشیاء بلااصول ازلیه و کافی مهمات البرايا بالقدرة الصمديه الذی دل بذاته على ذاته ... (آغاز حاشیه): بسمله و به نستعین الحمدلله رب العالمين و الصلوة ... قوله المحود لنعمة المعبود لقدرته لما كان انعامه باعثالان يحمد شكراً لما وقع و جلبا لما يقع و قدرته على ما يشاء ... انجام: قوله اللهم ارزقهم فهمی و علمی و دعاء الائمة من العترة يطلب على مراتب الفهم و العلم ... و حكم بكونهم مستحقين له مستقرين فيه و دعاء عليهم بقوله اللهم لاتنلهم شفاعتی. [الذريعة 184/6]