حاشية رجال ابن داود

● حاشية رجال ابن داود / رجال / عربی ḥāšīyat-u rijāl-i ibn-i dāwūd شوشتری، عبدالله بن حسین، - 1021 قمری šoštarī, ‘abd-ol-lāh ebn-e hoseyn ( - 1613) وابسته به: رجال ابن داود = الرجال (ابن داود)؛ ابن داود حلی، حسن بن علی (647-740) گرد آوری: محمد علی معلم حبیب آبادی (1396ق). ابن داود شهرت خود را مرهون کتاب «الرجال» است. در این کتاب، همان‌گونه که مؤلف در مقدمه متذکر شده، نخستین بار شیوه‌ای دنبال شده که در آثار رجالی شیعی متقدم نظیر ندارد و آن، رعایت ترتیب حروف تهجی در ذکر نام‌های رجال و پدر و جد ایشان است. علاوه بر این، چون مؤلف قصد انتخاب و جمع مطالب کتب رجالی پیشینیان را داشته، به منظور اختصار، برای هر یک از منابع رجالی و نیز هر یک از معصومان علیهم السلام رمزی وضع کرده است. شیوه او در رموز قراردادی، سرمشق دیگران در نوشتن آثار رجالی متأخر بوده است. ابن داود رجال خود را چهارده سال پس از ختم تألیف «خلاصة الاقوال» علامه حلی نگاشته و به سان خلاصه علامه آن را منقسم و به دو جزء کرده است: 1. موثقین و مهملین؛ 2. مجروحین و مجهولین. برخی دانشمندان بر این کتاب حاشیه نوشته‌اند؛ از جمله: 1. شهید ثانی، زین الدین بن علی عاملی (965ق)؛ 2. علاء الملک بن عبدالقادر حسینی مرعشی که نسخه‌ای از رجال ابن داود را در 964ق کتابت نموده و حواشی و تعلیقات خود را در هامش نسخه آورده است؛ 3. ملا عبدالله تستری، کتاب حاضر و مورد بحث ماست؛ 4. میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی (1302ق) که در قصص العلماء از حاشیه خود بر رجال ابن داود یاد کرده است. ملا عبدالله تستری فقیه، محدث و رجالی بلندپایه شیعی است که نزد احمد مقدس اردبیلی و شیخه نعمة الله بن احمد بن خاتون عاملی دانش آموخت و به تدریس حدیث و فقه شیعی در اصفهان همت گماشت و بزرگانی همچون ملا محمد تقی مجلسی، سید مصطفی تفرشی، میر محمد قاسم قهپایی، عناية الله قهپایی و خداوردی افشار از مکتب علمی او بهره‌مند گشتند. به گفته علامه تهرانی، وی علی رغم تبحر بسیار در حدیث و رجال و کثرت اشتغال بدانها، تألیف مستقلی در رجال نداشته است. ملا محمد تقی مجلسی درباره مهارت استادش در حدیث و رجال و اصول می‌نویسد: «قد حقق الاخبار و الرجال و الاصول بما لامزید علیه». همو اکثر فواید شرح مشیخه‌اش را برگرفته از فواید استادش تستری می‌داند. سید مصطفی تفرشی نیز در نقد الرجال می‌نویسد: «شیخنا و استادنا العلامة المحقق المدقق الجلیل القدر عظیم المنزلة ... و اکثر فوائد هذا الکتاب و تحقیقاته منه دام ظله». از جمله خدمات ارزنده تستری، تدوین رجال ابن الغضائری است که به خط مبارک خود آن را از روی رجال احمد ابن طاوس استخراج و استنساخ نموده و شاگردش ملا عناية الله قهپایی به نقل از او در مجمع الرجال آورده است. شرح حال وی در منابع گوناگون، همچون امل الآمل و ریاض العلماء، مسطور است. از جمله آثار رجالی وی تعلیقاتی است که بر رجال ابن داود نگاشته است. تاکنون چند نسخه از حواشی او شناسایی شده است: 1. نسخه کتابخانه شیخ الشریعة اصفهانی، نسخه‌ای از رجال ابن داود در تملک شیخ الشریعة اصفهانی بوده که حواشی‌ای با امضای «ع.آ.هـ. سلمه الله تعالی» داشته است. علامه تهرانی در برخی اظهاراتش متن مورد حاشیه را رجال تلميذ المحقق الحلى معرفی نموده و ظاهراً آن را غیر از رجال تلمیذ المحقق الحلی معرفی نموده و ظاهراً آن را غیر از رجال ابن داود دانسته است؛ یعنی مرحوم تستری حاشیه بر دو کتاب رجالی زده؛ یکی رجال ابن داود و دیگری رجالی که تألیف یکی از شاگردان محقق حلی بوده و نسخه ای از این متن و حاشیه اخیر در مکتبة شیخ الشریعه اصفهانی بوده است. و الله العالم؛ 2. نسخه کتابخانه شیخ محمد تقی قمی در کربلا، حواشی این نسخ به خط مرحوم ملا عبدالله تستری بوده است؛ 3. نسخه کتابخانه محمد علی معلم علی حسینی اصفهانی به سال 1006ق در نجف کتابت شده و حواشی‌ای با امضای «ع.ر» و «ع.ا.هـ» دارد. معلم حبیب آبادی این نسخه را در اصفهان از عبدالکریم اصفهانی به تاریخ عصر چهارشنبه 19 ربیع الثانی 1345 خریداری نموده است، و نظر به اینکه نسخه مذکور ناقص بود و بخشی از رجال ابن داود را کسر داشت، وی از روی نسخه مکتبه میرزا محمدرضا کرباسی اصفهانی، متن کتاب را تکمیل نمود و در یکی از سفرهایش به قم، حکایت این نسخه را به سمع مبارک آیت الله مرعشی نجفی رساند. آن مرجع گوهرشناس، از او خواست که حواشی ملاعبدالله تستری را جداگانه تدوین نماید و حبیب آبادی حسب الامر آن مرحوم، حواشی مذکور را در دفتری مستقل گرد آورد و تصویر آن را برای آیت الله مرعشی ارسال داشت. اکنون نسخه ما همان تصویر ارسالی از اصفهان است معلم حبیب آبادی در ابتدای این دفتر درباره وضعیت نسخه‌ای که به دستش رسیده و عملیاتی که خود در این دفتر انجام داده است. چنین نویسد: «قد حصلت لی ... نسخه مخطوطة من كتاب رجال ابن داود ... و كانت فی هوامشها حواش كثيرة برمز (ع ره او ع اه او قليلاً د) كنت اظنها بخط الملا عبدالله الشوشتری.. و كانت تلك النسخة ناقصة ففى آخر صفحه منها فى عنوان محمد بن مهاجر من القسم الاول وقع لفظ ثقة، و فى اول صفحة بعدها وقع لفظ ابن ابى ميمونة من عنوان وهب بن عبدربه، و لم يكن فيها عدد الصفحات، فحصلت انا اولاً مخطوطة بدون الحاشية من خزانة كتب ... الميرزا محمدرضا الكرباسى الاصفهانى سلمه الله تعالى و كملت نسختى المذكورة منها، ثم وضعت فى المكملة عدد الصفحات على الرسم المعمول اكثر، عينى ما يقع الخطبة و الديباجة فى ص 2 فاذاً بلغ عددها 258 صفحة ... حكيت ذلك له امرنى ان ادون تلك الحواشى و ارسل الى جنابه فامتثلت امره المطاع و اشرع الآن فى تدوينها هنا ... و اقول مقدمة ان فى تلك النسخة لم يرتبط الحواشى مع ما يتعلق به فى المتن و انا اربط به كل ما كان واضحاً بتعيين عددى كل صفحة و كل سطر و عنوان و كلمة منهما و مالم يكن واضحاً اعينها بالتقريب فأقول و بالله التوفيق ان الظاهر ان تلك الحواشى من افادات العالم العامل المحقق ... الملا عبدالله المقدس التسترى اعلى الله مقامه لما ذكر فى الذريعة بل نظنها بخطه الشريف ...» (ابوالفضل حافظیان)