حاشية تسديد القواعد فی شرح تجريد العقايد

● حاشية تسديد القواعد فی شرح تجريد العقايد = حاشية شرح القديم للتجريد = حاشية شرح الاصفهانی علی التجريد / کلام و اعتقادات / عربی ḥāšīyat-u tasdīd-il qawā‘id fī š.-i tajrīd-il a‘qāyid = ḥāšīyat-u š.-il qadīm li-t-tajrīd جرجانی، علی بن محمد، 740 - 816 قمری jorjānī, ‘alī ebn-e mohammad (1340 - 1414) وابسته به: تسديد القواعد فی شرح تجريد العقايد = تشييد العقايد فی شرح تجريد العقايد = شرح قديم تجرید؛ اصفهانی، محمود بن عبدالرحمن (674-749) این حاشیه از آغاز (= مقصد اول) شرح اصفهانی است تا پایان جواهر و اعراض (= مقصد دوم). به نوشته مؤلف الذریعه به نقل از ریاض العلماء، گرگانی در تألیف این حاشیه، از حاشیه نصیرالدین کاشی (-775ق) مایه گرفته است. علی بن محمد معروف به نصیرالدین، تعلیقاتی بر شرح اصفهانی نوشته است در نهایت دقت و استواری و به همه اعتراضات اصفهانی بر خواجه پاسخ گفته و قوشچی از آنجا که پاسخ‌های کاشی را قانع‌کننده یافته و توانایی رد آن را در خود ندیده، از نقل سخنان او صرف نظر کرده است. بر تعلیقات شریف گرگانی بسیاری از کلامیان و فیلسوفان حاشیه نگاشته‌اند. نکته قابل توجه این که شرح اصفهانی و شروح آن در ایران و علمای این خطه کمتر مورد توجه بوده در حالی که شروح و حواشی شرح قوشچی در ایران بسیار مورد اعتناء قرار گرفته و نسخ بسیاری از آنها در ایران موجود است. آغاز: اما بعد الحمد واجب الوجود على نعمائه،خص بالذكر من صفاته العلى ما هو اخص به اعنى الوجوب الذاتي ... فانی مجیب الى ما سألت من تحریر ... و مما قادنی الدليل اليه و قوى أقول ... لما علم الكلام باحثاً عن ... لاجرم رتبه على ستة مقاصد المقصد الاول فى الامور العامة انجام: التأثر بقبول تلك الصفة فيكون هناك متأثرة اخرى و هكذا فليزم التسلسل. الحمدلله على وصول الكلام الى هذاالمقام و به الاستعانة فى توفيق الاتمام و صلى الله على سيدالانام محمد و آله الكرام و صحبه العظام. [کشف الظنون 250/1 و 347/1؛ الذريعة 32/6؛ الاوقاف العامة موصل 50/4؛ دنا 75/4 (74 نسخه)؛ کتابشناسی تجرید العقاید ص 44-46] شرح و حواشی: 1- حاشیه میرصدرالدین دشتکی (- 903) (الذریعه 70/6) 2- حاشیه شجاع الدین الیاس رومی (-929ق) (کشف الظنون 347/1) 3- حاشیه ابن خطیب، محمد بن ابراهیم (-901ق) 4- حاشیه سنان الدین یوسف معروف به عجم سنان مفتی آماسیه (-936ق) (کشف الظنون 347/1) 5- حاشیه مولی ابن معید، که حاشیه خطیب‌زاده را تلخیص کرده و نسخه‌ای از آن در اسکوریال مادرید نگهداری می‌شود 6- تلخیص الحواشى التجريدية الخطيبية، از طاش کبری‌زاده، احمد بن مصطفی (-962ق)، که آن هم تلخیصی از کار خطیب‌زاده است و نسخه آن در اسکوریال نگهداری می‌شود. (کشف الظنون 348/1 و مجلس 111/5) 7- حاشیه احمد طالشی جیلی (- 930) (کشف الظنون 347/1) 8- حاشیه احمد بن موسی بن شمس الدین مشهور به خیالی(- 870)، با آغاز: «الحمد لله الذى تقدس كنه ذاته عن ادراك العقول ...» (کشف الظنون 347/1، معجم المطبوعات العربية 852/1) 9- حاشیه شاه محمد بن حرم (-978ق) (کشف الظنون 348/1) 10- حاشیه ابن بردعی محیی الدین محمد بن محمد بردعی (- 927) (کشف الظنون 348/1) 11- حاشیه طاش کبری زاده، احمد بن مصطفی (-962)، فقط بر بحث ماهیت آن حاشیه نوشته و در آن نظرات قوشچی، دوانی، صدرالدین دشتکی، و ابن خطیب را مختصر جمع کرده است. (کشف الظنون 348/1، مجلس 111/5، فهرست اسکوریال 453/1) 12- حاشیه ابوزکریا محیی الدین احمد بن ابراهیم نحاس دمشقی (-814)، این حاشیه فقط بر بحث ماهیت است. (کشف الظنون 348/1) 13- حاشیه شمس الدین احمد بن محمود معروف به قاضی زاده مفتی (-982ق)، فقط حاشیه بر بحث ماهیت است. (کشف الظنون 348/1) 14- حاشیه مولی عبدالغنی بن امیر شاه بن محمود (-971ق) (کشف الظنون 348/1) 15- حاشیه مولی محمد معروف به سپاهی زاده (-997ق) (کشف الظنون 348/1) 16- حاشیه محمد بن عبدالکریم معروف به زلف نگار (-962ق) (کشف الظنون 348/1) 17- حاشیه محیی الدین محمد بن قاسم مشهور به اخوین (-904ق) (کشف الظنون 347/1) 18- حاشیه محمد بن محمود مغلوی وفائی (-940ق) (کشف الظنون 347/1) 19- حاشیه حسام الدین حسین بن عبدالرحمن توقاتی (-926ق) (کشف الظنون 347/1) 20- حاشیه مولی علی بن امرالله مشهور به ابن جنائی (-979ق)، تألیف در سال 953ق (کشف الظنون 347/1) 21- حاشیه عبدالرحمن مشهور به غزالی زاده. (کشف الظنون 347/1) 22- حاشیه خضر بن عبدالکریم (-999ق) (کشف الظنون 348/1) 23- حاشیه خضر بیک بن قاضی جلال الدین بن صدرالدین بن ابراهیم حنفی رومی (-863ق). (هدیة العارفین 346/1) 24- حاشیه شجاع الدین کوسج (کشف الظنون 348/1) 25- حاشیه سلیمان بن منصور طوسی معروف به شیخی، او این حاشیه را بر حاشیه جرجانی و حاشیه ابن خطیب بر حاشیه جرجانی نگاشته است. آغاز: «الحمد لله المتکلم بکلام ليس من جنس الحروف و الاصوات». (کشف الظنون 348/1) 26- حاشیه ملا زاده (قرن 10)، نسخه‌ای از آن در کتابخانه ملی است 27- حاشیه محمد رضوی (قرن 11)، نسخه از آن در مجلس شوراست 28- حاشیه ناشناس، نسخه ای از آن در کتابخانه گلپایگانی است از این حواشی فقط حاشیه خطیب زاده، عجم سنان، محمد رضوی و ملازاده نسخه از آن در ایران معرفی شده است.